Οι αρχαίοι Ελληνες θεωρούσαν ότι οι πιο δημιουργικοί καλλιτέχνες και στοχαστές εμπνέονταν από τις Μούσες, οι οποίες και ευθύνονταν για τη δημιουργική μανία και τα πιο μεγάλα αισθητικά πάθη των ανθρώπων. Ο Πλάτων στον «Φαίδρο» παρουσιάζοντας την ιδέα της θεόπνευστης δημιουργικής μας ικανότητας ως θεϊκό δώρο (χάρισμα) βάζει τον Σωκράτη να λέει: «Τα μεγαλύτερα αγαθά μας έρχονται διά της μανίας». Μια απρόσμενη και αναμφίβολα πολύ προκλητική άποψη για τον μεγάλο προπαγανδιστή και δάσκαλο του ορθού λόγου.
Πράγματι, ως το ουσιαστικό του ρήματος μαίνομαι η έννοια της «μανίας» για τους αρχαίους Ελληνες ταυτιζόταν με την παραφροσύνη ή την αλλοφροσύνη, δηλαδή την ανεξήγητη παραληρηματική και φαινομενικά άλογη συμπεριφορά των «τρελών». Και μολονότι ήταν από τότε μια εμφανώς ασυνήθιστη παθολογική συμπεριφορά, οι προγονοί μας δεν θεωρούσαν τη μανία «αφύσικη», αλλά την απέδιδαν -και την εξηγούσαν- συνήθως είτε στην κακόβουλη παρέμβαση είτε στην οργή των θεών. Ηδη από την εποχή του Ομήρου αυτές οι πολύ ιδιαίτερες συμπεριφορές περιγράφονταν ως τα συμπτώματα μιας θεόπεμπτης «ιερής νόσου» η οποία προκαλείται εσκεμμένα και κατευθύνεται μόνο από τους θεούς.
Αυτές οι καταστάσεις μανιώδους ψυχονοητικής διέγερσης, έξαρσης και παραφοράς συνοδεύονται συνήθως από σωματική υπερκινητικότητα, σπασμούς, ταχυκαρδία, καθώς και από όξυνση της αισθητηριακής ευαισθησίας, της μνήμης και της φαντασίας. Συμπτώματα που με τη σειρά τους προκαλούν τις πιθανές οπτικές παραισθήσεις, τον τρόμο ή, εναλλακτικά, την ευδαιμονία των ψευδαισθητικών εμπειριών «έκτασης», δηλαδή το να νομίζει κανείς ότι βγαίνει έξω από το σώμα του και ταξιδεύει ελεύθερα στον χώρο και τον χρόνο. Τέτοιες παρανοϊκές υπερβατικές εμπειρίες βιώνουν συχνά όσοι ή όσες βρίσκονται υπό το καθεστώς… ιερής μανίας.
Πάντως στον «Φαίδρο» ο Πλάτωνας διακρίνει σαφώς την «ιερή μανία» θεϊκής προέλευσης από τη συνήθη τρέλα, δηλαδή από την κοινή μανία των φρενοβλαβών. Και όπως διευκρινίζει ο E.R. Dodds στο περίφημο βιβλίο του «Οι Ελληνες και το παράλογο» (κυκλοφορεί άριστα μεταφρασμένο από τις εκδ. Καρδαμίτσα), σύμφωνα με τον Πλάτωνα υπάρχουν 4 διαφορετικοί τύποι «θεϊκής μανίας»: 1) η προφητική μανία που έχει προστάτη τον Απόλλωνα, 2) η τελεστική ή προφητική μανία που έχει προστάτη τον Διόνυσο, 3) η ποιητική μανία που εμπνέουν οι Μούσες και 4) η ερωτική μανία που την εμπνέουν η Αφροδίτη και ο Ερως. Τέσσερις διαφορετικοί τρόποι έκφρασης ή εκδήλωσης της ιδιαίτερης δημιουργικής δύναμης των ανθρώπων.
Δημιουργικά παράφρονες ή εγκεφαλικά παθολογικοί;
Αυτήν την πολύ καθησυχαστική αλλά εντελώς αυθαίρετη πλατωνική διάκριση της πνευματικής μανίας των εμπνευσμένων δημιουργών από τη συνήθη σωματική μανία των τρελών (όσων δηλαδή δεν είναι θεϊκά «εμμανείς»), θα την αμφισβητήσουν ο Αριστοτέλης και κατόπιν διάφοροι σπουδαίοι γιατροί. Αναζητώντας τα φυσικά αίτια της «μανίας» ο Αριστοτέλης απορρίπτει τη διάκριση των δημιουργικά μανιακών από τους τρελούς, αφού αμφότεροι πάσχουν από υπερπαραγωγή «μέλαινας χολής» (μαύρης χολής), ενώ πολλοί επιφανείς γιατροί θα υποστηρίξουν ρητά, κυρίως κατά την ελληνιστική εποχή, ότι η μανία δεν είναι ένα «θεϊκό δώρο» αλλά για μια «ψυχική νόσος», δηλαδή μια ιδιαίτερη κατάσταση που οφείλεται αποκλειστικά σε φυσικά και μάλιστα εγκεφαλικά αίτια.
Στο επίμονο ερώτημα γιατί οι περισσότεροι δημιουργικοί και ιδιοφυείς άνθρωποι πάσχουν από «μελαγχολία» -μια πολύ διαδεδομένη τότε παθολογική διάγνωση που περιλάβανε πολλά διαφορετικά ψυχοσωματικά νοσήματα- οι αριστοτελικοί γιατροί απαντούσαν ότι οφείλεται αποκλειστικά στην απορρύθμιση της «μέλαινας χολής», την οποία θεωρούσαν (εσφαλμένα) ως τον τέταρτο ζωικό χυμό του σώματός μας. Πράγματι για τους αριστοτελικούς η «μελαγχολία» είναι το βασικό συστατικό στοιχείο κάθε «μεγάλου ανδρός», δηλαδή το τυπικό γνώρισμα όλων των δημιουργικών ατόμων. Αυτή η αριστοτελική αναγωγιστική εξήγηση της αινιγματικής ανθρώπινης δημιουργικότητας φαίνεται πολύ οικεία σήμερα: κάθε δημιουργική ανθρώπινη συμπεριφορά καθορίζεται από τη ρύθμιση ενός, θα λέγαμε σήμερα, βιοχημικού παράγοντα: της μέλαινας χολής. Από την καλή ή κακή ρύθμιση της οποίας εξαρτάται τόσο η μεγαλοφυΐα όσο και η παραφροσύνη του ανθρώπινου είδους!
Αν ωστόσο τα ιδιαιτέρως δημιουργικά άτομα -οι μεγάλοι καλλιτέχνες, συγγραφείς, επιστήμονες και φιλόσοφοι- δεν εμπνέονται από τις Μούσες ή από κάποια άλλη υπερφυσική δύναμη, τότε η εξήγηση των εκπληκτικών και διαχρονικά αναγνωρισμένων διανοητικών και αισθητικών τους ικανοτήτων θα πρέπει να αναζητηθεί όχι τόσο σε κάποια τυχαία εξωγενή αίτια, που οι μεγάλοι δημιουργοί τα μοιράζονται από κοινού με πολλούς άλλους ανθρώπους, αλλά μάλλον σε ορισμένους σπάνιους ενδογενείς βιοψυχολογικούς παράγοντες, όπως π.χ. η ιδιαίτερη οργάνωση του εγκεφάλου τους και οι ασυνήθιστες λειτουργίες ή δυσλειτουργίες του.
Και αυτό ακριβώς θα υποστηρίξουν από τις αρχές του 19ου αιώνα όχι μόνο κάποιοι επιστήμονες (φρενολόγοι), αλλά και πολλοί ρομαντικοί συγγραφείς (ποιητές). Εκτοτε όλο και πιο συχνά τα πιο πρωτότυπα έργα τέχνης αλλά και οι πιο επαναστατικές επιστημονικές ή φιλοσοφικές θεωρίες θα θεωρηθούν τα προϊόντα της εγγενούς δημιουργικής ικανότητας και της ανάγκης των δημιουργών τους. Οι οποίοι, αν και επηρεάζονται από τους γνωστικούς-πολιτισμικούς περιορισμούς και τις ιστορικές-κοινωνικές συνθήκες της εποχής τους, καταφέρνουν με το πολύ πρωτότυπο έργο τους να υπερβαίνουν και να αλλάζουν τον μέχρι τότε τρόπο σκέψης μας.
Αυτές
οι ρομαντικές ιδέες για τη σχέση μιας ιδιαίτερης ατομικής
δημιουργικότητας με ορισμένες δυσλειτουργίες ή και παθήσεις του
εγκεφάλου των δημιουργών-ασθενών είχαν το πλεονέκτημα να στρέψουν το
γνωστικό μας ενδιαφέρον στον θετικό ρόλο που ενδέχεται να παίζουν
κάποιες σπάνιες νευρολογικές ή ψυχιατρικές ανωμαλίες στην επινόηση
πρωτότυπων τρόπων σκέψης τόσο στις εικαστικές τέχνες και στη μουσική όσο
και στις πιο αφηρημένες φυσικές επιστήμες, όπως π.χ. στα μαθηματικά.
Savant: οι ιδιοφυείς δημιουργοί από... αναπηρία
 |
| Γιατί πολλοί κορυφαίοι δημιουργοί -τόσο στις καλές τέχνες όσο και στις επιστήμες- έπασχαν από το «σύνδρομο Σαβάν», ήταν δημιουργικότατοι ενώ παρουσίαζαν σοβαρές νευροψυχιατρικές παθήσεις όπως π.χ. ασθένειες στο φάσμα του αυτισμού, ήπιες μορφές σχιζοφρένειας και άνοιας ή ήταν μανιοκαταθλιπτικοί; |
Κοινότοπη η εικόνα των αλλοπαρμένων δημιουργών, δηλαδή των εντελώς απροσάρμοστων και προβληματικών κοινωνικά ιδιοφυών ανθρώπων οι οποίοι, παρά τους εμφανείς περιορισμούς ή τις δυσλειτουργίες της ευρύτερης νοημοσύνης τους, καταφέρνουν να είναι ιδιαίτερα δημιουργικοί και παραγωγικοί σε έναν πολύ συγκεκριμένο τομέα της τέχνης ή της επιστήμης στον οποίο συνήθως ο μέσος και νευροτυπικά υγιής άνθρωπος δεν είναι καθόλου παραγωγικός.
Αυτό το πολύ παράξενο αλλά επιβεβαιωμένο φαινόμενο της ύπαρξης πρωτότυπων και ιδιοφυών δημιουργών που πάσχουν από ιατρικά διαγνωσμένες εγκεφαλικές παθήσεις και από ορατές ψυχονοητικές ανεπάρκειες περιγράφεται από τη Νευρολογία και την Ψυχιατρική ως «σύνδρομο Σαβάν» (Savant Syndrome) και έχει διαπιστωθεί πολλές φορές στην ιστορία της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Τα άτομα που ανήκουν στους εκ γενετής Σαβάν, αλλά και πολλοί άνθρωποι που απέκτησαν κάποιες επίκτητες μοναδικές διανοητικές ή καλλιτεχνικές ικανότητες μετά από μια σοβαρή νευρολογική πάθηση (εγκεφαλικό, νόσο Αλτσχάιμερ, μετωποκροταφική άνοια κ.ά.) περιγράφονται από τη σύγχρονη Ιατρική ως «αυτιστικοί σοφοί» (Savant), ενώ παλαιότερα ονομάζονταν με τον απαξιωτικό όρο «ηλίθιοι σοφοί» (Idiot Savant).
Μολονότι οι ασύλληπτα υψηλές και ακριβείς μνημονικές ικανότητες αποτελούν το κοινό χαρακτηριστικό όλων των ατόμων που πάσχουν από το σύνδρομο Savant, οι πιο αξιοθαύμαστες δεξιότητές τους συνήθως εκδηλώνονται στη μουσική, στα μαθηματικά, στις οπτικές και χωρικές ικανότητες, στις τέχνες και στους ακριβείς ημερολογιακούς υπολογισμούς. Και το γεγονός ότι ορισμένες νευρολογικές παθήσεις ή κάποιες σοβαρές ψυχοσωματικές διαταραχές μπορούν να οδηγήσουν (σπανίως) σε νέες πολύ εντυπωσιακές διανοητικές και αισθητικές ικανότητες, αποδεικνύει τη «σωματικότητα» όλων των ιδιαίτερων νοητικών μας ικανοτήτων καθώς και τις τεράστιες νευροπλαστικές και ανανεωτικές ικανότητες του εγκεφάλου μας!
Εξάλλου είναι γνωστό ότι πολλοί διάσημοι δημιουργοί -τόσο στις καλές τέχνες όσο και στις επιστήμες- παρουσίαζαν το «σύνδρομο Σαβάν», δηλαδή έπασχαν από σοβαρές νευροψυχιατρικές παθήσεις όπως π.χ. ασθένειες στο φάσμα του αυτισμού, ήπιες μορφές σχιζοφρένειας, άνοιας και διπολικής διαταραχής (μανιοκατάθλιψη). Για παράδειγμα οι μεγάλοι εξπρεσιονιστές ζωγράφοι Βίνσεντ βαν Γκογκ (V. van Gogh) και Eντβαρτ Μουνκ (Eduard Munch) έπασχαν σε όλη τους τη ζωή από σοβαρή διπολική διαταραχή και το ίδιο ισχύει για τον ποιητή Λόρδο Μπάιρον, τον Εντγκαρ Αλαν Πόε (E. A. Poe), τη μυθιστοριογράφο Βιρτζίνια Γούλφ (V. Woolf) και πολλούς άλλους σπουδαίους δημιουργούς, επιστήμονες και στοχαστές που έπασχαν από σοβαρές νευροψυχιατρικές παθήσεις.
Γεγονός που αποδεικνύει ότι αυτές οι παθολογικές καταστάσεις δεν είναι από μόνες ούτε η απαραίτητη ούτε η επαρκής συνθήκη για την εκδήλωση δημιουργικότητας. Και η κοινότοπη άποψη ότι η δημιουργική συμπεριφορά σχετίζεται άμεσα ή ακόμη χειρότερα ότι προκύπτει από κάποια γενετική προδιάθεση για εγκεφαλικές παθήσεις διαψεύδεται από το έργο των δήθεν «ψυχωσικών καλλιτεχνών» και των «νοητικά καθυστερημένων», αλλά δημιουργικότατων Σαβάν. Αντίθετα, όπως όλα δείχνουν, αυτές οι «θαυματουργές» νευροπάθειες των Σαβάν μπορούν να παίζουν αποφασιστικό ρόλο μόνο στην απελευθέρωση κάποιων ήδη υπαρκτών και συστηματικά καλλιεργημένων δημιουργικών ικανοτήτων. Επιτρέπουν δηλαδή τη δημιουργική απελευθέρωση των Σαβάν από τα ασφυκτικά δεσμά του κοινού νου και των εκάστοτε κοινωνικών-γνωστικών-αισθητικών απαγορεύσεων που αυτός επιβάλλει.
Eric R. Kandel
O διαταραγμένος νους
Ασυνήθιστες εγκεφαλικές λειτουργίες και ανθρώπινη ιδιαιτερότητα
Πώς οι εγκεφαλικές δυσλειτουργίες και οι παθήσεις μπορούν να διαφωτίσουν τις δομές και τα νευρωνικά κυκλώματα που σε κάθε στιγμή της ζωής μας παράγουν όχι μόνο τις επιμέρους νοητικές λειτουργίες μας, αλλά και τις πιο αξιοθαύμαστες εκδηλώσεις της ανθρώπινης δημιουργικότητας;
Την απάντηση σε αυτό το βασανιστικό ερώτημα αναζητά σε αυτό το καταπληκτικό βιβλίο ο Eric R. Kandel, κορυφαίος Αμερικανός νευροεπιστήμονας και βραβευμένος το 2000 με Νόμπελ Φυσιολογίας και Ιατρικής. Και όπως παραδέχεται, ο στόχος του σε αυτή τη φαινομενικά ασυνήθιστη περιήγηση στα άδυτα των παθολογικών εγκεφάλων είναι η αναζήτηση κάποιων έγκυρων και επιστημονικά τεκμηριωμένων απαντήσεων σε ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα που οι σύγχρονες νευροεπιστήμες καλούνται να απαντήσουν: Πώς οι νευρολογικές διαταραχές και οι παθήσεις μπορούν να διαφωτίσουν τις εγκεφαλικές δομές και τα νευρωνικά κυκλώματα που εμπλέκονται άμεσα στη δημιουργία τόσο των τεχνών και των επιστημών όσο και στη βαθύτερη και προσωπική κατανόηση του εαυτού μας;
Η άψογη μετάφραση και η επιμελημένη έκδοση αυτού του βιβλίου από τις εκδ. ΠΕΚ αποτελεί μια ευκαιρία για να γνωρίσει κανείς τις σκέψεις αυτού του μεγάλου επιστήμονα.
https://www.efsyn.gr/epistimi/mihanes-toy-noy/501610_i-dimioyrgiki-mania#goog_rewarded
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Το blog TEO O ΜΑΣΤΟΡΑΣ ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρει σχετικά σε άρθρα που αναδημοσιεύονται από διάφορα ιστολόγια. Δημοσιεύονται όλα για την δική σας ενημέρωση.