Τους 12 τελευταίους μήνες ορισμένες κορυφαίες επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις απέδειξαν ότι το πέρασμα της τεχνοεπιστήμης από το εργαστήριο στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων συντελείται πλέον πολύ ταχύτερα απ’ ό,τι στο παρελθόν, καθιστώντας απολύτως ρεαλιστικά τα πιο ουτοπικά μέχρι πρόσφατα σενάρια της επιστημονικής φαντασίας: από την εξατομικευμένη γενετική θεραπεία στις ασύλληπτες εφαρμογές της Τεχνητής Νοημοσύνης και από την εξερεύνηση του σκοτεινού Σύμπαντος μέχρι την επινόηση υβριδικών βιο-τεχνολογικών συστημάτων.
Παρουσιάζοντας αυτές τις επιστημονικές καινοτομίες του 2025 συνειδητοποιούμε ότι ο κόσμος μας αλλάζει πολύ ταχύτερα απ’ ό,τι συνήθως φανταζόμαστε. Αυτό που σήμερα είναι μόνο μια ερευνητική καινοτομία, μπορεί να γίνει αύριο μια συλλογική ή ατομική καθημερινή πρακτική. Και το αποφασιστικό ερώτημα δεν είναι «αν», αλλά «πότε» ή «πώς» θα ενταχθούν αυτές οι καινοτομίες στην καθημερινή μας πραγματικότητα και «ποιες» ριζικές κοινωνικοοικονομικές και ανθρωπολογικές αλλαγές θα επιφέρουν.
Το να επιλέξει κανείς ποιες ήταν οι σπουδαιότερες και πιο εντυπωσιακές επιστημονικές καινοτομίες της χρονιάς που μόλις πέρασε δεν είναι καθόλου εύκολο. Ωστόσο, παραβλέποντας τη δυσκολία να υπάρξει μια αντικειμενική ή έστω ομόφωνη αποτίμηση των πιο αξιόλογων μεταξύ των πολυάριθμων πρόσφατων τεχνοεπιστημονικών επιτευγμάτων, τα διεθνούς κύρους επιστημονικά περιοδικά στο τέλος του έτους αξιολογούν τις κατακτήσεις που ξεχώρισαν στο πεδίο είτε της βασικής είτε της εφαρμοσμένης επιστημονικής έρευνας.
Παρά τις αμφισβητήσεις και τα εγγενή προβλήματα όλων των ετήσιων απολογισμών, έχει κάποιο ενδιαφέρον να παρουσιάσουμε συνοπτικά τους τομείς έρευνας και τις τεχνολογικές εφαρμογές τους που επιλέχθηκαν φέτος από κάποια αναγνωρισμένα διεθνώς ειδικά περιοδικά -όπως π.χ. το «Nature», το «Science», το «Scientific American», το «National Geographic»- τα συμπεράσματα των οποίων προβλήθηκαν από διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία, όπως το Reuters, και ραδιοτηλεοπτικούς φορείς, όπως το BBC, ως τα πλέον σημαντικά επιστημονικά επιτεύγματα του 2025.
Πάντως διαβάζοντας για τις φετινές επιστημονικές καινοτομίες θα πρέπει να έχουμε κατά νου ότι σε κάθε ετήσιο απολογισμό υπεισέρχονται όχι μόνο κάποια αντικειμενικά επιστημονικά κριτήρια επιλογής, αλλά και η ανταγωνιστική λογική που υπαγορεύεται από αδιαφανή και ιδιοτελή κριτήρια επιλογής (εθνικά, οικονομικά, πανεπιστημιακά κ.λπ.).
Η εξατομικευμένη γονιδιακή θεραπεία
Παρ’ όλα αυτά όλες οι φετινές αξιολογήσεις συμφωνούν ότι στην «επιστημονική πασαρέλα» του προηγούμενου έτους ξεχωρίζουν οι εξατομικευμένες ιατρικές θεραπείες που έγιναν εφικτές χάρη στον δημιουργικό συνδυασμό της γονιδιωματικής βιοτεχνολογίας με την Τεχνητή Νοημοσύνη, καθώς και οι νέες διαστημικές παρατηρήσεις σχετικά με τη σκοτεινή ύλη και ενέργεια του Σύμπαντος.
Το 2025 πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ η πρώτη επιτυχής εξατομικευμένη γονιδιακή θεραπεία σε ένα βρέφος που έπασχε από μια σπάνια γενετική ασθένεια. Το βρέφος ονομάζεται Kyle Muldoon Jr. (αλλά στην ιστορία της Ιατρικής θα μείνει ως «KJ»). Μετά τη γέννηση του ο KJ διαγνώστηκε με μια σοβαρή γενετική πάθηση, την «ανεπάρκεια CPS1». Παρουσίαζε δηλαδή ανεπαρκή παραγωγή και λειτουργία ενός ενζύμου που ονομάζεται «ένζυμο CPS1D» (ένζυμο της συνθετάσης φωσφορικού καρβαμοϋλίου Ι), το οποίο παίζει αποφασιστικό ρόλο στην τροποποίηση και την εξάλειψη της αμμωνίας από τα κύτταρα.
Μια πολύ σοβαρή γενετική νόσος που λόγω της καταστροφικής συσσώρευσης αμμωνίας στο αίμα οδηγεί κάθε χρόνο στον θάνατο περίπου τα μισά βρέφη που πάσχουν από αυτή. Και για την ανεπαρκή παραγωγή και δυσλειτουργία αυτού του ενζύμου, που είναι απαραίτητο στον κύκλο της ουρίας, ήταν ήδη γνωστό ότι ευθύνεται το γονίδιο CPS1. Η θεραπεία του βρέφους έγινε εφικτή φέτος χάρη στον εντοπισμό και την αντικατάσταση του παθολογικού γονιδίου μέσω της τεχνικής «CRISPR-Cas9» (βλ. φωτ. πάνω αριστερά).
Οι μικρού μήκους αλλά κανονικά επαναλαμβανόμενες αλληλουχίες CRISPR του DNA είχαν αρχικά εντοπιστεί εδώ και χρόνια σε προκαρυωτικούς μικροοργανισμούς, όπως π.χ. τα βακτήρια, στο γονιδίωμα των οποίων αυτές οι αλληλουχίες χρησιμεύουν για να αναγνωρίζουν και να εξαλείφουν τους βακτηριοφάγους ιούς που τα μολύνουν και οδηγούν στην καταστροφή τους. Με ανάλογο τρόπο τέτοιες ειδικές αλληλουχίες CRISPR του ανθρώπινου DNA χρησιμοποιούνται στη βιοτεχνολογία και τη βιοϊατρική ως «μοριακά ψαλίδια» για τη στοχευμένη εργαστηριακή επεξεργασία του ανθρώπινου γονιδιώματος: δηλαδή την επιλεκτική αναγνώριση, την αποκοπή και την αντικατάσταση των παθολογικών αλληλουχιών στο ανθρώπινο DNA, δηλαδή των μεταλλάξεων που υπάρχουν στα γονίδιά μας.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση ήταν οι μεταλλάξεις του γονιδίου CPS1 του βρέφους «KJ», οι οποίες ευθύνονται για την απουσία ή τις λειτουργικές ανεπάρκειες του ενζύμου της συνθετάσης φωσφορικού καρβαμοϋλίου Ι που υπάρχει στα μιτοχόνδριά μας και είναι το πρώτο αποφασιστικό ένζυμο του φυσιολογικού κύκλου της ουρίας: της μετατροπής δηλαδή της αμμωνίας σε ουρία και κατόπιν της αποβολής της ουρίας από τον οργανισμό. Αντίθετα, η ανεπάρκεια του ενζύμου (CPS1D) προκαλεί «οξεία υπεραμμωνιαιμία», δηλαδή μια σοβαρή γενετική πάθηση στον κύκλο της ουρίας που οφείλεται σε μεταλλάξεις του γονιδίου CPS1. Η οξεία υπεραμμωνιαιμία είναι μια πολύ σοβαρή ιατρική πάθηση που εκδηλώνεται με τα αυξημένα επίπεδα συγκέντρωσης στο αίμα της δηλητηριώδους και συχνά θανατηφόρου αμμωνίας. Και το διαρκές πλεόνασμα αμμωνίας βλάπτει άμεσα τον εγκέφαλο, επειδή προκαλεί πολύ σοβαρές νευρολογικές δυσλειτουργίες και παθήσεις που ενίοτε είναι θανατηφόρες.
Καταφεύγοντας σε μια νέα εξατομικευμένη θεραπεία γονιδιακής επεξεργασίας οι γιατροί και οι βιοτεχνολόγοι στο Παιδιατρικό Νοσοκομείο της Φιλαδέλφειας (Children’s Hospital of Philadelphia) κατάφεραν να εξαλείψουν, πρώτη φορά μετά τη γέννηση, την παθολογική αλληλουχία στο DNA του βρέφους και να αποκαταστήσουν την υγιή λειτουργία του συγκεκριμένου γονιδίου! Αυτή η φετινή επιτυχία της εξατομικευμένης γονιδιακής θεραπείας του βρέφους ανοίγει τον δρόμο για την υιοθέτηση μιας εναλλακτικής ιατρικής προσέγγισης, που θα βασίζεται στην πιο ακριβή έγκαιρη διάγνωση και την εξατομικευμένη γονιδιακή θεραπεία πολλών άλλων εξίσου σοβαρών παθήσεων ή προδιαθέσεων για γενετικές ασθένειες.
Ομως τόσο η δυνατότητα έγκαιρης ιατρικής διάγνωσης των γενετικών παθήσεων όσο και ταυτοποίησης των ατομικών γονιδιακών διαφορών μεταξύ όσων νοσούν ενέχουν κάποιους πρωτοφανείς και ιδιαίτερα σοβαρούς κοινωνικοπολιτικούς κινδύνους: καθιστούν εφικτή και διευκολύνουν την πρόσβαση τρίτων -π.χ. των κρατικών ή εργασιακών επιτροπών, των ασφαλιστικών εταιρειών- σε πολύ προσωπικά ιατρικά δεδομένα που αφορούν είτε την παρουσία παθήσεων είτε την προδιάθεση των ατόμων να εκδηλώσουν ορισμένα γενετικά νοσήματα στο μέλλον.
Κάτι που, εκτός από την καταφανή παραβίαση της Αρχής προστασίας των προσωπικών βιολογικών-ιατρικών δεδομένων, θα μπορούσε να οδηγήσει αύριο και σε πρωτόγνωρες πρακτικές κοινωνικής αυθαιρεσίας και εργασιακής ανισότητας. Διότι βέβαια την εποχή της κυριαρχίας του Διαδικτύου και των εύκολων γενετικών τεστ η προστασία των «ευαίσθητων» προσωπικών ιατρικών δεδομένων, καθώς και του συναφούς δικαιώματος στην «ιδιωτική» ζωή κάθε ατόμου δεν είναι πλέον ούτε προφανή ούτε αναφαίρετα ανθρώπινα δικαιώματα.
Εξερευνώντας το σκοτεινό Σύμπαν με το «Ευκλείδης»
Το διαστημικό τηλεσκόπιο «Ευκλείδης» (Euclid) του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA) εκτοξεύτηκε την 1η Ιουλίου 2023 με στόχο να ανιχνεύσει και να χαρτογραφήσει λεπτομερώς ένα τεράστιο κομμάτι των ορατών και των αόρατων αντικειμένων της «ουράνιας σφαίρας» και οι αμέτρητες πληροφορίες που συλλέγει βοηθούν ήδη τους ειδικούς στην καλύτερη κατανόηση της χωρικής κατανομής της αόρατης σκοτεινής ύλης και της μυστηριώδους σκοτεινής ενέργειας που κυριαρχούν στο γνωστό Σύμπαν.
Με δεδομένη μάλιστα την αστρονομική αποστολή του -που θα διαρκέσει 6 χρόνια- το τηλεσκοπικό σύστημα «Ευκλείδης» δικαίως περιγράφεται από τους γήινους χειριστές του ως «ο ανιχνευτής του σκοτεινού Σύμπαντος», αφού μπορεί να καταγράφει με εντυπωσιακές λεπτομέρειες ό,τι υπάρχει στις πιο απόμακρες περιοχές του Σύμπαντος. Παρουσιάζοντας αυτό το πρωτοποριακό ερευνητικό πρόγραμμα ο Josef Aschbacher, διευθυντής του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος, δήλωσε με υπερηφάνεια: «Μπορεί να αποκαλύπτει 300 χιλιάδες νέα αντικείμενα μόνο σε μία λήψη»!
Πράγματι η αποστολή «Ευκλείδης» της ESA (ESA’s Euclid mission) προσφέρει όχι μόνο πολλές αλλά και για πρώτη φορά λεπτομερείς φωτογραφίες από εκατομμύρια γαλαξίες. Εχοντας ήδη καταγράψει πάνω από 26 εκατομμύρια Γαλαξίες, το τηλεσκόπιο «Ευκλείδης» επέτρεψε φέτος στους ειδικούς να έχουν σαφέστερη εικόνα και νέες πληροφορίες τόσο για την κατανομή της σκοτεινής ύλης όσο και για τη δράση της σκοτεινής ενέργειας, αλλά και το πώς αυτές μπορούν να συμβάλλουν, ενδεχομένως από κοινού, στη διαμόρφωση της δομής και της εξέλιξης του Σύμπαντος.
Για να συλλάβει κανείς τη σημασία του κοσμολογικού προβλήματος που διερευνά η ευρωπαϊκή αποστολή «Ευκλείδης» θα πρέπει να αναλογιστεί ότι εδώ και περίπου έναν αιώνα όλες οι σχετικές αστρονομικές παρατηρήσεις επιβεβαιώνουν την παρουσία στο Σύμπαν μιας άγνωστης μορφής ύλης, καθώς και την ύπαρξη μιας εξίσου άγνωστης αλλά πολύ ισχυρής «αντιβαρυτικής δύναμης», οι οποίες από κοινού κάνουν το Σύμπαν να «δραπετεύει»: το ωθούν δηλαδή στο να διαστέλλεται με επιταχυνόμενους ρυθμούς.
Και επειδή οι σύγχρονοι αστροφυσικοί και κοσμολόγοι αγνοούν τη φύση και την προέλευση αυτών των δύο εντελώς άγνωστων μορφών ύλης και ενέργειας, τις αποκαλούν αντίστοιχα «σκοτεινή ύλη» και «σκοτεινή ενέργεια». Πάντως τόσο η σκοτεινή ύλη όσο και η σκοτεινή ενέργεια εισάγονται στη σύγχρονη Αστροφυσική για να εξηγηθεί το εξής παράδοξο: πώς είναι δυνατόν το Σύμπαν να διαστέλλεται -και μάλιστα με επιταχυνόμενους ρυθμούς, όπως όλα δείχνουν!- αν η μοναδική δρώσα δύναμη είναι η βαρύτητα, η οποία ως γνωστόν είναι μια αποκλειστικά ελκτική δύναμη;
Αν κατά τον εικοστό αιώνα όλες οι κοσμολογικές και αστροφυσικές έρευνες επιβεβαίωσαν τη διαρκή διαστολή του Σύμπαντος, τότε ο εικοστός πρώτος αιώνας αναμένεται να είναι ο αιώνας των ακριβέστερων μετρήσεων και της αναζήτησης ικανοποιητικότερων εξηγήσεων για τη φυσική προέλευση της σκοτεινής ύλης-ενέργειας και τον ρόλο της στη διαμόρφωση του φυσικού κόσμου. Κι αυτόν ακριβώς τον στόχο υπηρετεί -με τον καλύτερο δυνατό τρόπο- η διαστημική αποστολή «Ευκλείδης», όπως επιβεβαιώνεται από τα εντυπωσιακά δεδομένα που δημοσιεύτηκαν στις 19 Μαρτίου 2025 από την ESA.
Ο φετινός πρωταγωνιστής ήταν η Τεχνητή Νοημοσύνη
Η παρουσία ή όχι των κατάλληλων προγραμμάτων Τεχνητής Νοημοσύνης (Τ.Ν.) θεωρείται πλέον ένας αποφασιστικός -αν και συνήθως αφανής- παράγοντας για την επιτάχυνση και την ολοκλήρωση των σύγχρονων επιστημονικών εξελίξεων. Και δεν θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι μια απαραίτητη προϋπόθεση για την υλοποίηση μέσα στο 2025 των δύο επιστημονικών επιτευγμάτων που μόλις περιγράψαμε -αλλά και πολλών άλλων που δεν αναφέραμε- ήταν η ανάπτυξη των αναγκαίων για αυτές τις έρευνες λογισμικών Τ.Ν., τα οποία αποδείχτηκαν εντυπωσιακά ακριβή και παραγωγικά.
Ωστόσο, εκτός από ένα πολύτιμο «εργαλείο» για τις άλλες επιστήμες, η ίδια η Τ.Ν. είναι ένα παραγωγικότατο επιστημονικά πεδίο έρευνας. Ενα παράδειγμα της δημιουργικής δύναμης των προγραμμάτων Τ.Ν. είναι το «Apertus». Το νέο ελβετικό λογισμικό ανοιχτού κώδικα (open-source) με τις εκπληκτικές πολυγλωσσικές ικανότητες, που δημιουργήθηκε από τη συνεργασία της Ομοσπονδιακής Πολυτεχνικής Σχολής της Λωζάννης (EPFL) με το Ελβετικό Ομοσπονδιακό Τεχνολογικό Ινστιτούτο Ζυρίχης (ETH Zurich), το Πολυτεχνείο της Ζυρίχης, και το Εθνικό Κέντρο Υπολογιστικής Επιστήμης της Ελβετίας (CSCS). Το «Apertus», που παρουσιάστηκε πέρσι τον Ιανουάριο, είναι ένα διαφορετικό υπολογιστικό μοντέλο γλωσσικής μάθησης και πολυγλωσσίας των μηχανών.
Πολύ εντυπωσιακή είναι και η συμβολή των νέων λογισμικών παραγωγικής (ή γενετικής) Τεχνητής Νοημοσύνης στις βιοϊατρικές έρευνες χαρτογράφησης των μικροδομών του ανθρώπινου σώματος και του εγκεφάλου. Πέρσι για παράδειγμα τέθηκε σε λειτουργία το «JUPITER», μία από τις πιο ισχυρές μηχανές Τ.Ν., οι τεράστιες υπολογιστικές δυνατότητες της οποίας θα χρησιμεύσουν στην αποκάλυψη της λεπτομερούς αρχιτεκτονικής και της συνδεσμολογίας των 86 δισεκατομμυρίων νευρικών κυττάρων (νευρώνων) του εγκεφάλου μας, καθένας από τους οποίους σχηματίζει μέχρι και 10 χιλιάδες συνάψεις, δηλαδή διασυνδέσεις με άλλους νευρώνες. Μια τόσο πολύπλοκή εγκεφαλική δομή θα ήταν αδύνατον να χαρτογραφηθεί επαρκώς χωρίς τη βοήθεια της Τ.Ν.
Το ίδιο ισχύει και για τη χαρτογράφηση και την κατανόηση των μικροδομών του ανθρώπινου σώματος και των παθολογιών των οργάνων του. Το 2025 έγινε μια σημαντική πρόοδος σε αυτή την κατεύθυνση από το πρόγραμμα της Βρετανικής U.K.Biobank, το οποίο για την αποκωδίκευση και την κατανόηση όλων των πληροφοριών που έχει συγκεντρώσει βασίζεται σε κατάλληλα λογισμικά Τ.Ν. Η ικανότητα της Τ.Ν. να αναλύει τεράστιο αριθμό δεδομένων και να εντοπίζει πρότυπα και μοτίβα που οι άνθρωποι δεν μπορούν να δουν, είναι βέβαιο ότι θα μας επιτρέψει πολύ σύντομα να αντιμετωπίζουμε τις ασθένειες με τρόπους αδιανόητους σήμερα.
Αντιεπιστημονικές πολιτικές στις ΗΠΑ
Στο ερώτημα ποιες θα είναι το νέο έτος οι πιο δυσάρεστες επιστημονικές εξελίξεις στις ΗΠΑ η επιτροπή ειδικών του περιοδικού «Scientific American» απαντά:
Με δεδομένη την αντιεπιστημονική και αντιοικολογική πολιτική του Τραμπ το 2026 αναμένεται ότι στις ΗΠΑ θα ενισχυθούν οι προσπάθειες για ευρύτερη εκμετάλλευση και δημιουργία νέων σταθμών πυρηνικής ενέργειας. Παράλληλα ο βομβαρδισμός των πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν από τις ΗΠΑ τον Ιούνιο του 2025 επαναφέρει στο επίκεντρο της παγκόσμιας γεωπολιτικής σκηνής τη μισοξεχασμένη απειλή του εφιάλτη των πυρηνικών συρράξεων.
Σε ό,τι αφορά την ιατρική πολιτική δημόσιας υγείας, οι συντάκτες του «Scientific American» επισημαίνουν την ορατή απειλή να αυξηθούν φέτος οι υγειονομικές κρίσεις λόγω των περικοπών και των απολύσεων προσωπικού στις υπηρεσίες δημόσιας υγείας. Οσο για την οικολογική πολιτική και την προστασία της φύσης, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση επιχειρεί να αλλάξει τον ορισμό της λέξης «βλάβη» στον νόμο για τα απειλούμενα είδη, περιορίζοντας αυτόν τον νομικό όρο αποκλειστικά στα ίδια τα ζώα και όχι στους βιότοπους όπου ζουν. Εξάλλου η κυβέρνηση Τραμπ κάνει ό,τι μπορεί για να επιβάλει την άρση της προστασίας των γκρίζων λύκων και των θαλάσσιων θηλαστικών.
https://www.efsyn.gr/epistimi/mihanes-toy-noy/496857_epistimonikos-apologismos-2025#goog_rewarded
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Το blog TEO O ΜΑΣΤΟΡΑΣ ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρει σχετικά σε άρθρα που αναδημοσιεύονται από διάφορα ιστολόγια. Δημοσιεύονται όλα για την δική σας ενημέρωση.