Ο νυχτερινός ουρανός του Μαΐου, χωρίς τηλεσκόπιο

Οι θέσεις των πλανητών τον μήνα Μάιο:

Η δημιουργική μανία

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ 22.02.26 21:01

Σπύρος Μανουσέλης

Με αναλογία 4:1 οι άντρες εμφανίζουν συχνότερα το σύνδρομο Σαβάν σε σχέση με τις γυναίκες. Και όπως θα δούμε, το αινιγματικό «σύνδρομο Savant» αποτελεί ίσως την πιο εντυπωσιακή απόδειξη της δημιουργικότητας και των ικανοτήτων αναδιοργάνωσης του ανθρώπινου εγκεφάλου.

 

Γιατί παρά τις δυσκολίες που προκύπτουν από πολύ σοβαρές νευρολογικές παθήσεις, όπως ο αυτισμός, η διπολική διαταραχή, η μετωποκροταφική άνοια και η νόσος Αλτσχάιμερ, ο εγκέφαλος ορισμένων ασθενών που παρουσιάζουν το σύνδρομο Σαβάν εκδηλώνει μια απίστευτη δημιουργική ικανότητα στην αντιμετώπιση αυτών των σοβαρών παθήσεων. Οι Σαβάν είναι πρόσωπα που, ενώ έχουν εκ γενετής ή αποκτούν σε προχωρημένη ηλικία μια σοβαρή διανοητική αναπηρία, επιδεικνύουν εξαιρετικά δημιουργικές ικανότητες σε ένα ορισμένο πεδίο.

Οι γνωστικές & αισθητικές πτυχές δημιουργικότητας

Γιατί ο δημιουργικός μας εγκέφαλος εκδηλώνεται εξίσου καλά στις τέχνες και στις επιστήμες;
Οι γνωστικές & αισθητικές πτυχές δημιουργικότητας

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ 07.03.26 19:44 Σπύρος Μανουσέλης

 

Δύο συμπληρωματικές ερευνητικές προσεγγίσεις της επιστήμης και της τέχνης: ποιες είναι οι αδιάλειπτες δημιουργικές αλληλεπιδράσεις και οι αμφίδρομες σχέσεις μεταξύ των λεγόμενων «καλών τεχνών» με τις φυσικές επιστήμες; Και πώς σχετίζεται η αισθητική της επιστημονικής γνώσης με την επιστήμη των αισθητικών απολαύσεων;

Μέσα στον δημιουργικό εγκέφαλο

Από ποιες ιδιαίτερες εγκεφαλικές δομές και λειτουργίες αναδύεται η δημιουργικότητά μας;

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ 01.03.26 10:08

Σπύρος Μανουσέλης

Δυο γνωστικά ακανθώδη και επιστημονικά δυσαπάντητα ερωτήματα «από πού προέρχεται;» και «πώς ακριβώς παράγεται;» η εκπληκτική δημιουργική δύναμη που επιδεικνύουν όχι μόνο ορισμένα χαρισματικά άτομα αλλά τα περισσότερα ανθρώπινα όντα, απασχολούσαν ανέκαθεν την ανθρώπινη σκέψη. Ομως, μόνο σχετικά πρόσφατα άρχισε να διαφαίνεται η δυνατότητα να βρεθούν κάποιες αντικειμενικά έγκυρες απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα· και οι απαντήσεις αυτές, όπως θα δούμε, εξαρτώνται από την κατανόηση των λειτουργικών δυνατοτήτων του εγκεφάλου μας, της βιολογικής μηχανής που επεξεργάζεται -άλλοτε συνειδητά και άλλοτε ασυνείδητα- όλες τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας για να παράγει, τελικά, κάθε μορφή ανθρώπινης δημιουργικότητας. Σήμερα, χάρη στην εκρηκτική ανάπτυξη των επιστημών του εγκεφάλου και του νου οι μικροδομές και οι λειτουργίες της δημιουργικής μηχανής του εγκεφάλου μας δεν αποτελούν πλέον ένα απροσπέλαστο μυστήριο αλλά ένα πρώτης τάξεως ερευνητικό πρόγραμμα.

Νευρομανία ή νευροφοβία;

Το (ψευδο-) επιστημονικό δίλημμα της επιλογής μεταξύ των νευρομανιακών και των νευροφοβικών

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ

Σπύρος Μανουσέλης

Ο 21ος αιώνας απ’ τη σκοπιά της επιστήμης περιγράφεται δικαίως ως ο «αιώνας του εγκεφάλου και του νου», αφού στην επιστημονική έρευνα πρωταγωνιστούν οι Νευροεπιστήμες. Και η κατανόηση της οργάνωσης και της λειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου αποτελεί αναμφίβολα μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις τόσο για την τρέχουσα όσο και για τη μελλοντική τεχνοεπιστήμη. Γεγονός που αναγνωρίζεται όχι μόνο από τους επιστήμονες αλλά και από τις κυβερνήσεις όλων των ανεπτυγμένων χωρών, οι οποίες και χρηματοδοτούν αφειδώς τα μεγάλα και ιδιαίτερα δαπανηρά ερευνητικά προγράμματα. Πώς εξηγείται, λοιπόν, το ότι η τρέχουσα νευροεπιστημονική επανάσταση «αμαυρώνεται» τόσο από την υπεραισιόδοξη νευρομανία όσο και από την πεσιμιστική νευροφοβία;

Η εγκεφαλική αφήγηση της ελεύθερης βούλησης

Και όπως ελέχθη από τον Επίκουρο, «η ελευθερία μας δεν εξουσιάζεται από κανέναν άλλο παρά από εμάς και γι’ αυτό επιδέχεται τόσο τον έπαινο όσο και την επίκριση».

Εγκεφαλική νευρομαγεία

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ

Σπύρος Μανουσέλης

Γιατί τον 21ο αιώνα, ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι διψασμένοι για «μαγεία» παραδίδονται αμαχητί στις ανορθολογικές αποπλανήσεις των υπερφυσικών «εξηγήσεων» και των παραεπιστημονικών «θαυμάτων»; Και πώς εξηγείται ότι, παρά τη διαρκή επιστημονική επανάσταση που ξεκίνησε τον δέκατο έβδομο αιώνα, τα όρια μεταξύ μαγικής και επιστημονικής σκέψης εξακολουθούν να παραμένουν θολά, και η γοητεία της μαγικής σκέψης και των υπερφυσικών εξηγήσεων δεν εξαλείφθηκε ποτέ;

Από τι εξαρτάται η ταχύτητα διάδοσης της ανοησίας;

Με βάση την αρχή ότι «όσο πιο χοντρό είναι το ψέμα, τόσο πιο πιστευτό γίνεται», ένας χρήστης μέσων κοινωνικής δικτύωσης ισχυρίστηκε ότι στις 12 Αυγούστου 2026 η Γη θα χάσει την βαρύτητά της για 7 δευτερόλεπτα.

Επιστημονικός απολογισμός 2025

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ 11.01.26 10:07

Σπύρος Μανουσέλης

Ποια ήταν τα κορυφαία ερευνητικά επιτεύγματα και οι εφαρμογές της τεχνοεπιστήμης τον προηγούμενο χρόνο;

Tι ενδιαφέρον κρύβει το 2026;

(νεώτερη ενημέρωση 1/1/2026)
Το 1960 στο περιοδικό Science δημοσιεύθηκε ένα άρθρο των Heinz von Foester και των συνεργατών του, όπου διατυπωνόταν η εξίσωση της Ημέρας της Κρίσης! Η εξίσωση αυτή προέβλεπε ότι το 2026 ο ανθρώπινος πολιτισμός θα καταστραφεί.

Η βιοπολιτική επιδημία εθισμών

Πώς οι τοξικές βιοπολιτικές μετατρέπουν τα εθιστικά μας πάθη σε… παθήματα;

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ 29.11.25 17:49

Σπύρος Μανουσέλης

50 χρόνια πριν, ο διάσημος Γάλλος στοχαστής Μισέλ Φουκό εισήγαγε την έννοια της «βιοπολιτικής» για να περιγράψει τις διαφορετικές τεχνικές κυβερνητικότητας των πληθυσμών μέσω της διαχείρισης της βιολογικής ζωής των ανθρώπων, οι οποίες εμφανίστηκαν και αναπτύχθηκαν σταδιακά από τις αρχές του 19ου αιώνα. Πώς η επιστημονική κατανόηση του εγκεφαλικού εθισμού σε κάποιες πολύ διαδεδομένες εθιστικές ουσίες σχετίζεται και επηρεάζει την τρέχουσα νεοφιλελεύθερη βιοπολιτική διαχείριση του μαζικού εθισμού των πληθυσμών τόσο σε ουσίες όσο και σε συμπεριφορές;

Η γλυκιά καφεξάρτηση

Ή γιατί μετράμε το προσδόκιμο ζωής και την ψυχοσωματική μας ευεξία με… κουταλιές καφέ;

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ 09.11.25 10:08

Σπύρος Μανουσέλης

Δύο δισ. φλιτζάνια καφέ περίπου υπολογίζεται ότι καταναλώνονται κάθε μέρα πλανητικά και σε 200 δισ. δολάρια περίπου ανέρχεται, κάθε χρόνο, ο τζίρος από το διεθνές εμπόριο του καφέ. Τι το ιδιαίτερο έχουν οι κόκκοι των δενδρυλλίων Καφέας, που να δικαιολογούν τέτοια μαζική παραγωγή και κατανάλωσή τους πλανητικά;

Οι μνημονικές «αλχημείες» του επιλήσμονος εγκεφάλου

Ο ρόλος της επιλεκτικής λήθης στη δημιουργικότητα και την ανανέωση της μνήμης

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ 18.10.25 23:20

Σπύρος Μανουσέλης

90% περίπου των διαφόρων πληροφοριών που ο εγκέφαλός μας δέχεται και επεξεργάζεται καθημερινά είναι καταδικασμένες να λησμονηθούν, αποθηκεύοντας μόνο έναν πολύ μικρό αριθμό πληροφοριών που κρίνονται άξιες απομνημόνευσης. Αυτό το αινιγματικό φαινόμενο περιγράφεται σήμερα ως «επιλεκτική μνήμη». Η επιλεκτική μνήμη -ή ακριβέστερα η «επιλεκτική επιλησμοσύνη»- είναι μια θεμελιώδης και καθολική εγκεφαλική διεργασία που μας αποκαλύπτει πολλά τόσο για τους μηχανισμούς της μνήμης όσο και τις παθήσεις τους (αμνησίες). Σήμερα οι «Μηχανές του Νου» παρουσιάζουν το πώς η έρευνα στις Νευροεπιστήμες και τη Γνωσιακή Ψυχολογία διαφωτίζει τη ζωτική λειτουργία της επιλεκτικής λήθης, ενώ στο επόμενο άρθρο θα εξετάσουν τις δυσλειτουργίες και τις παθήσεις της ανθρώπινης μνήμης.

Το εγκεφαλικό παιχνίδι της μνήμης με τη λήθη

Τεχνολογικές παρομοιώσεις της μνήμης

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ 12.10.25 10:15

Σπύρος Μανουσέλης

Πώς η δημιουργικότητα της μνήμης υπερβαίνει την καταστροφικότητα της λήθης; Για τους αρχαίους Ελληνες οι αναμνήσεις «αποτυπώνονται» μέσα μας όπως τα γράμματα σε μια κέρινη πλάκα. Κατά τον Μεσαίωνα, η κυρίαρχη μεταφορά για τη μνήμη ήταν η περγαμηνή, ενώ μετά την επινόηση της τυπογραφίας την παρομοίασαν με τυπωμένο βιβλίο. Πιο πρόσφατα, επικράτησαν διαδοχικά άλλες τεχνολογικές μεταφορές της μνημονικής λειτουργίας: η φωτογραφική μηχανή, η μηχανή λήψεως, η βιντεοκάμερα και ο σκληρός δίσκος των υπολογιστών.

Σ.Τραχανάς - Το Φάντασμα μέσα μας: Το πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης

Σ’ ένα σημείο του Φαντάσματος της Όπερας, ο Μάικλ Κρώφορντ και η Σάρα Μπράιτμαν τραγουδούν τους περίφημους στίχους: «The phantom of the Opera is there, inside your mind...». To φάντασμα της όπερας είναι εκεί. Είναι μέσα στο ίδιο το μυαλό μας.
Παραδόξως, στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξαν και μεγάλοι φυσικοί και φιλόσοφοι του περασμένου αιώνα, λίγο μετά την ανακάλυψη της αρχής της αβεβαιότητας. Και δεν είναι προφανές ότι είχαν άδικο.

To μαθηματικό πρόβλημα του Πλάτωνα και το ChatGPT

Στον διάλογο του Πλάτωνα «Μένων ή Περί αρετής πειραστικός», στο χωρίο 82c-85b, ο Σωκράτης διδάσκει σε έναν δούλο πώς να διπλασιάσει το εμβαδόν ενός τετραγώνου. Αρχικά, ο δούλος προτείνει λανθασμένα να διπλασιαστεί το μήκος κάθε πλευράς, αλλά ο Σωκράτης τελικά τον οδηγεί να καταλάβει ότι οι πλευρές του νέου τετραγώνου πρέπει να έχουν το ίδιο μήκος με τη διαγώνιο του αρχικού.

Μενέλαος Λουντέμης: "Ας μη μετρήσουμε"

Ας μην καθίσουμε να μετρήσουμε
ποιανού δάκρυα ήταν πιο ζεστά.
Μπορεί πιο ζεστά να ‘ναι κείνα
που δε χύθηκαν ακόμη.

Ο σταυρός του Αϊνστάιν

Ραδιοαστρονόμοι ανακάλυψαν ένα σπάνιο κοσμικό μοτίβο, τον επονομαζόμενο «σταυρό του Αϊνστάιν» (Einstein Cross), που θα τους βοηθήσει να μάθουν περισσότερα για την σκοτεινή ύλη του σύμπαντος

Ο αόρατος χορογράφος

Αναζητώντας στον εγκέφαλο το βιολογικό υπόβαθρο της χορευτικής δημιουργικότητας

ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ 06.09.25 22:30

Σπύρος Μανουσέλης

Ο χορός μέσω των κινήσεων του σώματος μπορεί να εκφράζει συναισθήματα που δύσκολα αποτυπώνονται με λόγια. Και γι’ αυτό, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, ο χορός αποτελεί µία εναλλακτική μορφή επικοινωνίας. Ομως, πόσο πλήρης και εμπεριστατωμένη είναι σήμερα μια αποκλειστικά αισθητική θεωρία του χορού, όταν αγνοεί ή, ακόμη χειρότερα, όταν παραβλέπει τα όσα γνωρίζουμε σχετικά με τη λειτουργία του εγκεφάλου των χορευτών;

Ελευθερία χωρίς προσδιορισμούς

«Είναι ο πιο εύκολος τρόπος να λύσετε το πρόβλημα, τόσο ξεκάθαρος ώστε δεν χρειάζεται να τον πολυβασανίζεις για να τον παραδεχθείς. Έτσι, δεν θα υπάρχει πια  λόγος να σκεφτόμαστε. Και πραγματικά, το βασικό είναι να μην υπάρχει λόγος να σκεφτόμαστε! Όλο το μυστήριο της ζωής θα μπορέσει τότε να χωρέσει σε δυο φύλλα τυπωμένο χαρτί.» 
Φ.Μ. Ντοστογιέφσκι, Έγκλημα και τιμωρία

 
Πέφτοντας το μάτι μας στη λέξη «ελευθερία» στο λεξικό, συναντάμε τον ορισμό: «δυνατότητα αυτόβουλης και απεριόριστης δράσης σύμφωνα με τις επιθυμίες (κάποιου), η απουσία εξαναγκασμού ή καταπίεσης» και κατηγοριοποιείται σε προσωπική, του λόγου, ακαδημαϊκή ή του Τύπου.
Μέσα από αυτά τα όρια και τους προσδιορισμούς είναι μία δυνατότητα, που μπορεί να προκύψει κατόπιν συμφωνίας «κάποιων», με βάση τις επιθυμίες τους. Και μάλιστα, όταν απουσιάζει ο καταναγκασμός.