Από ποιες ιδιαίτερες εγκεφαλικές δομές και λειτουργίες αναδύεται η δημιουργικότητά μας;
Στο προηγούμενο άρθρο μας παρουσιάσαμε το αινιγματικό φαινόμενο των Savant, δηλαδή των ατόμων που ενώ πάσχουν από σοβαρές νευροψυχιατρικές παθήσεις, π.χ. από ασθένειες στο φάσμα του αυτισμού, από ήπιες μορφές σχιζοφρένειας, άνοιας ή διπολικής διαταραχής (δηλαδή από μανιοκατάθλιψη), μπορούν να επιδεικνύουν κάποιες ιδιαίτερα εντυπωσιακές διανοητικές ή καλλιτεχνικές δημιουργικές ικανότητες. Το καλά τεκμηριωμένο ιατρικά γεγονός ότι, ενίοτε, κάποιες νευρολογικές παθήσεις ή σοβαρές ψυχοσωματικές διαταραχές συνοδεύονται από ορισμένες νέες και απρόσμενα υψηλές διανοητικές ή αισθητικές ικανότητες μας αποκαλύπτει αφ’ ενός τη «σωματικότητα» των ιδιαίτερων νοητικών ικανοτήτων μας και αφ’ ετέρου τις τεράστιες νευροπλαστικές και ανανεωτικές ικανότητες του εγκεφάλου μας.
Οι πιο πρόσφατες έρευνες του εγκεφάλου πολλών νευροτυπικά φυσιολογικών ατόμων, αλλά και ορισμένων διάσημων δημιουργών που παρουσιάζουν το «σύνδρομο Σαβάν» (Savant Syndrome), οδήγησαν στον εντοπισμό κάποιων εγκεφαλικών δομών και διεργασιών που σχετίζονται άμεσα με τις εκδηλώσεις της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Οι έρευνες αυτές, μολονότι ξεκίνησαν πριν από τέσσερις δεκαετίες, έχουν ήδη συμβάλει σημαντικά στην αναγνώριση των βασικών εγκεφαλικών μηχανισμών που εμπλέκονται στις εκδηλώσεις της ανθρώπινης δημιουργικότητας, η οποία και ορίζεται από τις σύγχρονες Νευροεπιστήμες ως η ικανότητα δημιουργίας «νέων» και, ταυτοχρόνως, «κατάλληλων» για το περιβάλλον τους νοητικών προϊόντων. Επομένως, για να χαρακτηρίσουμε «δημιουργική» μια νέα ιδέα, είτε πρόκειται για νέα επιστημονική έννοια είτε για νέο έργο τέχνης, θα πρέπει όχι μόνο να διακρίνεται σαφώς από τις προγενέστερες έννοιες ή τα καλλιτεχνικά έργα, αλλά και να προσαρμόζεται καλά στο ιδιαίτερο περιβάλλον όπου εντάσσεται: η πρωτοτυπία, από μόνη της, δεν είναι -ούτε και υπήρξε ποτέ- ένα επαρκές κριτήριο για να αποφασίζουμε για τη δημιουργικότητα, δηλαδή για τη βιωσιμότητα των νέων ιδεών.
Ανοίγοντας τη μηχανή της δημιουργικότητας
Στα μέσα του προηγούμενου αιώνα, ο Αμερικανός ψυχολόγος Τζόι Πολ Γκίλφορντ (Joy Paul Guilford, 1897-1987) θα προτείνει την πρώτη εμπειρικά ελέγξιμη ψυχολογική θεωρία της δημιουργικότητας. Διάσημος όχι μόνο από τις ψυχομετρικές του έρευνες της ανθρώπινης νοημοσύνης, αλλά και για την πολύ σημαντική θεωρητική διάκριση της συγκλίνουσας-συντηρητικής από την αποκλίνουσα-δημιουργική ανθρώπινη σκέψη. Η «συγκλίνουσα σκέψη» τείνει να είναι πολύ πιο αυστηρή, ακριβής, αναλυτική και άρα περιορίζει το εύρος των πιθανών λύσεων σε ένα πρόβλημα. Η «αποκλίνουσα σκέψη», αντίθετα, παραβλέποντας τις ενοχλητικές λεπτομέρειες, οδηγεί ελεύθερα σε έναν δημιουργικό καταιγισμό ιδεών σχετικά με τις διάφορες πιθανές λύσεις.
Προφανώς, για την επίλυση ενός νέου προβλήματος πρέπει να υιοθετούνται και οι δύο νοητικές προσεγγίσεις: η πιο αντισυμβατική «αποκλίνουσα σκέψη» για την επινόηση πολλών εναλλακτικών ή νέων λύσεων και η πιο περιοριστική «συγκλίνουσα σκέψη» για την αξιολόγηση και την επιλογή των πιο ρεαλιστικών από αυτές τις νέες λύσεις. Ωστόσο, όπως υποστήριξε πρώτος ο Γκίλφορντ, στην εμφάνιση της ανθρώπινης δημιουργικότητας τον αποφασιστικό ρόλο έχει η πολύ πιο ελεύθερη και ευέλικτη αποκλίνουσα σκέψη, η ικανότητα δηλαδή να παράγουμε έναν μεγάλο αριθμό εναλλακτικών ιδεών, ώστε, ανάμεσά τους, να επιλέγουμε την πιο κατάλληλη.
Αυτή την τολμηρή ερευνητική υπόθεση σχετικά με τον νοητικό μηχανισμό της γένεσης της δημιουργικότητας θα τη διερευνήσει και θα τη διευρύνει ένας άλλος Αμερικανός γνωσιακός ψυχολόγος, ο Ελις Πολ Τόρανς (Ellis Paul Torrance,1915-2003). Οι έρευνές του για τη δημιουργικότητα των νηπίων, των εφήβων και των ενηλίκων θα ανοίξουν τον δρόμο στη σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση των δημιουργικών ικανοτήτων μας, ενώ, μέχρι σήμερα, χρησιμοποιείται το ομώνυμο «Τεστ του Τόρανς» (Torrance Test), που το επινόησε το 1976 για να μπορεί να διαπιστώνει την παρουσία ή όχι μιας «δημιουργικής αποκλίνουσας σκέψης»: δηλαδή πότε μια ανθρώπινη σκέψη δεν είναι μόνο «αποκλίνουσα» αλλά, επιπλέον, και δημιουργική.
Ομως, αυτό το σημαντικό τεστ διαπίστωσης της δημιουργικότητας των ατόμων σε κάποιους τομείς δεν διαφωτίζει καθόλου το «τι» καθιστά δημιουργικά αυτά τα άτομα, ούτε και απαντά στο αποφασιστικό ερώτημα ποιον ακριβώς ρόλο παίζουν οι εγκεφαλικές διαφορές, το κοινωνικό ή οικογενειακό περιβάλλον, η προσωπικότητα και η παιδεία στις διαφορές δημιουργικότητας μεταξύ των ατόμων που καταγράφονται από το τεστ του Τόρανς. Ηταν πλέον σαφές ότι η εμπειρική ανίχνευση της παρουσίας και η ακριβής καταμέτρηση μέσω τεστ των διατομικών διαφορών στη δημιουργικότητα είναι μόνο ένα πρώτο, απαραίτητο βήμα που ανοίγει τον δρόμο σε άλλες, πολύ διαφορετικές επιστημονικές προσεγγίσεις, όπως αυτές των Νευροεπιστημών.
Οι νευροεπιστήμονες, στα τέλη του εικοστού αιώνα, υπέθεταν ότι οι διεργασίες της πιο δημιουργικής και ευέλικτης «αποκλίνουσας σκέψης» θα πρέπει να λαμβάνουν χώρα στις πιο πρόσφατες εξελικτικά και άρα στις πιο πρόσθιες δομές των μετωπιαίων λοβών του ανθρώπινου εγκεφάλου. Για να εντοπίσουν εγκεφαλικά το πού διεκπεραιώνονται αυτές οι δημιουργικές διεργασίες, τρεις ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Lund της Σουηδίας υπέβαλαν αρκετούς εθελοντές στο τεστ δημιουργικής αποκλίνουσας σκέψης ενώ παρακολουθούσαν την εγκεφαλική τους δραστηριότητα μέσω λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας. Ετσι επιβεβαίωσαν την πολύ αυξημένη ροή του αίματος -δείγμα έντονης δραστηριότητας- στους μετωπιαίους λοβούς του εγκεφάλου των πιο δημιουργικών εθελοντών.
Αλλοι
νευροεπιστήμονες σε διάφορα πανεπιστήμια της Ε.Ε. και των ΗΠΑ,
αναλύοντας τη νευρωνική δραστηριότητα σε αυτές τις εγκεφαλικές δομές,
διαπίστωσαν εργαστηριακά ότι οι εθελοντές με τον πιο υψηλό δείκτη
δημιουργικότητας παρουσίαζαν έναν πολύ μεγαλύτερο αριθμό συνδετικών
νευρώνων που συνδέουν μεταξύ τους τα πιο απομακρυσμένα νευρικά κύτταρα
του μετωπιαίου φλοιού των εγκεφαλικών ημισφαιρίων, με αποτέλεσμα να
υπάρχει πυκνότερη σύνδεση και αλληλεπίδραση μεταξύ διαφορετικών και πολύ
απομακρυσμένων νευρωνικών κυκλωμάτων του εγκεφαλικού φλοιού.
Το brainstorming ως δημιουργικός «πυρετός»
Η ευέλικτη και αντισυμβατική «αποκλίνουσα σκέψη» είναι ίσως η βασική προϋπόθεση για όλες τις εκδηλώσεις της δημιουργικότητάς μας: όσο περισσότερο βυθιζόμαστε σε έναν δημιουργικό «εγκεφαλικό καταιγισμό» (brainstorming) τόσο περισσότερο αυξάνονται οι πιθανότητες να εμφανιστούν πρωτότυπες ιδέες και έργα
Ωστόσο, από τέτοιες ιστολογικές αναλύσεις δεν είναι εύκολο να καταλάβουμε αν είναι αυτές οι ιδιαίτερες νευροανατομικές δομές του εγκεφαλικού φλοιού που δημιουργούν τις πιο εντυπωσιακές δημιουργικές επιδόσεις ή αν, αντίθετα, είναι οι δημιουργικές δραστηριότητες και πρακτικές που προκαλούν την όντως πολύ υψηλή συνδεσιμότητα μεταξύ των συγκεκριμένων νευρωνικών κυκλωμάτων στον εγκέφαλο των εθελοντών. Με άλλα λόγια, δεν είναι εύκολο να αποφασίσει κανείς αν είναι οι ιδιαίτερες εγκεφαλικές δομές που δημιουργούν την εξαιρετική δημιουργικότητα ή αν, αντίθετα, η αποκλίνουσα σκέψη, η φαντασία και η νοητική ευελιξία οδηγούν σταδιακά στον σχηματισμό των συγκεκριμένων υπερδραστήριων νευρωνικών δομών του εγκεφάλου.
Ο αγγλικός νεολογισμός «brainstorming» σημαίνει κυριολεκτικά «εγκεφαλικός καταιγισμός» ή «εγκεφαλική θύελλα» και περιγράφει μεταφορικά τον καταιγισμό νέων ιδεών που προκύπτουν από την ελεύθερη ανταλλαγή απόψεων για ένα θέμα, δηλαδή από την εσκεμμένη παραγωγή διαφορετικών και προκλητικών σκέψεων για την επίλυση ενός προβλήματος. Στις Νευροεπιστήμες, ωστόσο, έχει μία πιο περιορισμένη έννοια, σημαίνει την υπερδραστηριότητα ορισμένων εγκεφαλικών δομών που ενεργοποιούνται όταν βιώνουμε ή σκεφτόμαστε πολύ έντονα κάτι ενδιαφέρον. Αυτές οι φυσιολογικές αντιδράσεις του εγκεφάλου μας μεταβάλλονται σημαντικά όταν οι συγκεκριμένες εγκεφαλικές δομές δεν λειτουργούν κανονικά, είτε λόγω νευρολογικών ή ψυχιατρικών παθήσεων είτε όταν επηρεάζονται από ψυχοδραστικές ουσίες (αλκοόλ, ναρκωτικά κ.ά.).
Από τη νευροεπιστημονική ανάλυση αυτών των εγκεφαλικών παθήσεων και δυσλειτουργιών προέκυψε μια διαφορετική εικόνα της ανθρώπινης δημιουργικότητας, η οποία δεν φαίνεται να εξαρτάται, όπως πιστεύαμε μέχρι πολύ πρόσφατα, από τη λειτουργία κάποιων «κέντρων» του δεξιού εγκεφαλικού ημισφαιρίου, αλλά απαιτεί την καλή λειτουργία και, κυρίως, την ασυνήθιστα στενή συνεργασία και των δύο εγκεφαλικών ημισφαιρίων.
Επίσης, δεν είναι αλήθεια ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν συνήθως μόνο το 10% των εγκεφαλικών τους δυνατοτήτων και άρα οι πιο ιδιοφυείς και δημιουργικοί από εμάς εκμεταλλεύονται ένα πολύ μεγαλύτερο ποσοστό των εγκεφαλικών ικανοτήτων του είδους μας. Ενας άλλος, πολύ διαδεδομένος μύθος είναι ότι η δημιουργικότητα συνδέεται άμεσα με την ευφυΐα. Ομως, όπως έχει διαπιστωθεί κατ’ επανάληψη, οι περισσότεροι δημιουργικοί άνθρωποι δεν έχουν υψηλό δείκτη νοημοσύνης (IQ), ενώ άτομα με πολύ υψηλό IQ δεν είναι ιδιαίτερα δημιουργικά. Αυτά τα κοινωνικά μυθεύματα παραβλέπουν και συσκοτίζουν το γεγονός ότι η εγκεφαλική δημιουργικότητα εκδηλώνεται με πολλές μορφές και δεν είναι μια αιθέρια «μαγική ικανότητα» αφού προϋποθέτει τη γνωστική-τεχνική επάρκεια και τη σκληρή εργασία των δημιουργικών ατόμων.
Αν λοιπόν, όπως όλα δείχνουν, η δημιουργικότητα δεν προκύπτει από κάποιες νευροψυχιατρικές παθήσεις ή από κάποιες εγκεφαλικές ανωμαλίες, ούτε σχετίζεται με τον δείκτη νοημοσύνης ή τον όγκο του εγκεφάλου, τότε πώς καταφέρνει να επηρεάζει αποφασιστικά την ανθρώπινη σκέψη και δράση; Στο ερώτημα αυτό θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στο επόμενο άρθρο, εξετάζοντας τον ρόλο της εγκεφαλικής δημιουργικότητας στις Τέχνες και στα Γράμματα.
V.S. Ramachandran & Sandra Blakeslee
Φαντάσματα στον εγκέφαλο
Ερευνώντας τα μυστήρια του νου
Αν αναζητάτε ένα πρωτότυπο και ενδιαφέρον βιβλίο για τις φυσιολογικές λειτουργίες και τις παθήσεις του εγκεφάλου, τότε το «Φαντάσματα στον εγκέφαλο» των V.S. Ramachandran και Sandra Blakeslee αποτελεί μια πολύ καλή επιλογή. Σε κάθε κεφάλαιο παρουσιάζονται πολλά κλινικά περιστατικά νευρολογικών και ψυχιατρικών παθήσεων και εξηγούνται τα συμπτώματα από τις αλλοιώσεις του εγκεφάλου. Πρόκειται για ένα ταξίδι στα μυστήρια του νου μέσω του εγκεφάλου, του πιο πολύπλοκου αντικειμένου που γνωρίζουμε.
Με φαινομενικά απλά μέσα, όπως είναι οι μπατονέτες και οι καθρέφτες, οι συγγραφείς διαφωτίζουν τις πιο σκοτεινές πτυχές της ανθρώπινης φύσης, ενώ δεν αποφεύγουν να εξετάσουν δύσκολα ερωτήματα για την ανθρώπινη φύση, όπως: γιατί γελάμε ή παθαίνουμε κατάθλιψη, πώς παίρνουμε αποφάσεις, πώς εξαπατούμε τους εαυτούς μας, τι είναι η συνείδηση, πόσο συνειδητές μπορούν να είναι οι επιλογές μας, τι σημαίνει εγκεφαλικά το να πιστεύει κανείς στον Θεό και πολλά άλλα.
Η Sandra Blakeslee είναι βραβευμένη συγγραφέας εκλαϊκευτικών επιστημονικών βιβλίων και ειδική επιστημονική δημοσιογράφος στην εφημερίδα The New York Times. Ο V.S. Ramachandran είναι διάσημος Ινδός γιατρός-νευρολόγος που ζει και εργάζεται στις ΗΠΑ ως νευροεπιστήμονας.
https://www.efsyn.gr/epistimi/mihanes-toy-noy/502395_mesa-ston-dimioyrgiko-egkefalo#goog_rewarded
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Το blog TEO O ΜΑΣΤΟΡΑΣ ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρει σχετικά σε άρθρα που αναδημοσιεύονται από διάφορα ιστολόγια. Δημοσιεύονται όλα για την δική σας ενημέρωση.