Ο προβολέας ρίχνει μια έντονη δέσμη φωτός πάνω στην εντυπωσιακή βοηθό του διάσημου «μάγου». Η ιδιαίτερα ελκυστική νεαρή γυναίκα φορά ένα κατάλευκο εφαρμοστό και πάρα πολύ αποκαλυπτικό φόρεμα, που σαν μαγνήτης τραβά την προσοχή των θεατών. Ο ταχυδακτυλουργός John Thompson, που πριν από δύο δεκαετίες ήταν διεθνώς γνωστός με το καλλιτεχνικό όνομα «The Great Tomsoni», αναγγέλλει ότι σε λίγο θα μετατρέψει το λευκό φόρεμα σε κόκκινο. Οι θεατές καχύποπτοι εστιάζουν την προσοχή τους πάνω στη βοηθό του και δεν τη χάνουν από τα μάτια τους – άλλωστε είναι χάρμα οφθαλμών.
Τότε
ο μέγας Tomsoni χτυπά τα χέρια του και το φως χαμηλώνει για μια στιγμή,
προτού μια δεύτερη εξίσου έντονη δέσμη κόκκινου φωτός λούσει τη
γοητευτική βοηθό του. Παιδαριώδες! Το κοινό αγανακτεί με το κακόγουστο
αστείο: η αλλαγή του χρώματος του φορέματος μέσω προβολέων δεν ήταν ό,τι
θα περίμενε κανείς από έναν «μάγο», ομολογεί συντετριμμένος ο Tomsoni,
αλλά πάντα με ένα σαρδόνιο μειδίαμα. Ετσι, καλεί τους θεατές να
εστιάσουν για μια ακόμη φορά την προσοχή τους στην καλλίγραμμη βοηθό
του. Χτυπά ξανά τα χέρια, το φως χαμηλώνει ξανά και την επόμενη στιγμή η
σκηνή φωτίζεται από κατάλευκο φως που αποκαλύπτει στο αποσβολωμένο
κοινό ότι το φόρεμα ήταν πραγματικά κόκκινο!
Δεν πρόκειται βέβαια για πραγματική μαγεία αλλά για ένα πανέξυπνο «κόλπο» που επινοήθηκε και εκτελείται ώστε να θέτει σε κρίση τις οπτικές ικανότητες των θεατών. Γιατί, ωστόσο, οι περισσότεροι άνθρωποι επιδεικνύουν μια σχεδόν φυσική προδιάθεση στο να πιστεύουν σε «υπερφυσικά» φαινόμενα και στο να γοητεύονται από εμπειρικά αναπόδεικτες και εμφανώς ανορθολογικές «μαγικές εξηγήσεις»; Πώς δικαιολογείται το φαινομενικά παράδοξο γεγονός της μαζικής ευπιστίας την εποχή της απόλυτης ηγεμονίας της τεχνοεπιστήμης και του δήθεν θριάμβου της ρεαλιστικής σκέψης; Γιατί, δηλαδή, ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι διψασμένοι για «μαγεία» παραδίδονται αμαχητί στις ανορθολογικές αποπλανήσεις των υπερφυσικών ή των παραεπιστημονικών «εξηγήσεων»;
Στα ερωτήματα αυτά επιχειρεί να απαντήσει σήμερα η «νευρομαγεία»: ένας σχετικά νέος και, εκ πρώτης όψεως, αξιοπερίεργος επιστημονικός τομέας έρευνας, που έχει θέσει ως στόχο του να κατανοήσει επιστημονικά τις πιο απόκρυφες εγκεφαλικές πτυχές και τους νοητικούς μηχανισμούς της επιτυχίας των... «μαγικών πρακτικών».
Η ταχυδακτυλουργική τέχνη της αισθητικής αποπλάνησης
Η εκτέλεση επί της σκηνής και, κυρίως, η εξήγηση αυτού και πολλών άλλων διάσημων ταχυδακτυλουργικών τρικ δεν εξαντλείται στο απλοϊκό δίλημμα «αλήθεια ή ψέμα;»· διότι, όπως θα δούμε, η κατανόησή τους οδηγεί σε βαθύτερες και άκρως διαφωτιστικές ανακαλύψεις σχετικά με το πώς ο εγκέφαλός μας κατασκευάζει την πραγματικότητα.
Οταν εμφανίζεται η ελκυστική βοηθός του Tomsoni ντυμένη με το εφαρμοστό και αποκαλυπτικό λευκό φόρεμά της, ουδείς φαντάζεται ότι κάτω από αυτό φοράει ένα άλλο κόκκινο φόρεμα. Κι όμως, αυτό ακριβώς συμβαίνει! Τα πλούσια κάλλη της στρέφουν την προσοχή των θεατών εκεί ακριβώς που επιθυμεί ο μάγος - διασκεδαστής: στο ελκυστικό σώμα της βοηθού του. Εστιάζοντας στο σώμα της γυναίκας, οι θεατές δεν αντιλαμβάνονται τα νήματα και τον εξοπλισμό που είναι καλά κρυμμένος κάτω από τη σκηνή και χάρη στον οποίο αφαιρείται την κατάλληλη στιγμή το εξωτερικό λευκό φόρεμα. Πότε ακριβώς έρχεται η πιο κατάλληλη στιγμή για τη «μαγική» αποπλάνηση;
Μελετώντας το νούμερο του Tomsoni, η Susana Martinez - Conde και ο Stephen L. Macknik, δύο πρωτοπόροι ερευνητές στο διεθνούς φήμης Νευρολογικό Ινστιτούτο Barrow των ΗΠΑ, διαπίστωσαν ότι ο ταχυδακτυλουργός εκμεταλλεύεται εσκεμμένα μια σειρά από ατέλειες του οπτικού μας συστήματος. Πράγματι, κατά τη διάρκεια της επίδειξης, στο οπτικό σύστημα των θεατών συμβαίνουν μια σειρά από μη συνειδητές μεταβολές, τις οποίες οι νευροεπιστήμονες περιγράφουν ως «νευρωνική προσαρμογή»: η ικανότητα του νευρικού μας συστήματος να απαντά σε ένα σταθερό και παρατεταμένο ερέθισμα μειώνεται με το πέρασμα του χρόνου.
Είναι σαν τα νευρικά κύτταρα του αμφιβληστροειδούς χιτώνα του ματιού να αγνοούν ένα σταθερό ερέθισμα, εξοικονομώντας έτσι ενέργεια για να καταγράψουν αμέσως την κάθε αλλαγή που θα συμβεί στην οπτική σκηνή. Μόλις το σταθερό ερέθισμα διακόπτεται, οι συγκεκριμένοι νευρώνες εκπολώνονται, στέλνοντας ένα έντονο νευρωνικό σήμα. Στην περίπτωση αυτής της μαγικής επίδειξης το ερέθισμα είναι το φόρεμα που φωτίζεται με το έντονο κόκκινο φως. Ο «μάγος» γνωρίζει εμπειρικά ότι στα ανθρώπινα μάτια απαιτείται κάποιος σύντομος χρόνος για να προσαρμοστούν στις απότομες αλλαγές φωτισμού, δηλαδή οι νευρώνες στα μάτια των θεατών θα εκπολωθούν για κλάσματα του δευτερολέπτου αμέσως μόλις χαμηλώσουν τα φώτα, κατά τη διάρκεια των οποίων οι ίδιοι θα εξακολουθούν να βλέπουν ολοζώντανα τη λουσμένη στο κόκκινο φως εικόνα της βοηθού του. Σε αυτά τα κλάσματα του δευτερολέπτου αφαιρείται μηχανικά, μέσω νημάτων, το λευκό φόρεμα και η κοπέλα μένει με το κόκκινο. Τότε ανάβουν τα φώτα.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτό το «μαγικό» κόλπο του Tomsoni αποτελεί την επιτομή της ταχυδακτυλουργικής τέχνης. Οι πιο διάσημοι μάγοι - διασκεδαστές είναι με έναν διαισθητικό και ασυνείδητο τρόπο πραγματικοί ειδήμονες στη διαχείριση και στον έλεγχο της ανθρώπινης προσοχής. Η επιτυχής παραπλάνηση των αισθήσεων και της συνείδησης των θεατών απαιτεί μια βαθιά εμπειρική γνώση της λειτουργίας του εγκεφάλου, και υπό αυτή την έννοια η ταχυδακτυλουργία είναι κατά κάποιο τρόπο μια «τεχνοεπιστήμη» της ψευδαίσθησης.
Αποκαλύπτοντας τις δομές της εγκεφαλικής «μαγείας»
Ηδη από τη δεκαετία του 1980, οι πρωτοποριακές νευροψυχολογικές μελέτες του Benjamin Libet είχαν αποκαλύψει ότι ανάμεσα στην εγκεφαλική επεξεργασία ενός εξωτερικού ερεθίσματος και στην αντίληψή του από τη συνείδηση, περνά περίπου μισό δευτερόλεπτο, δηλαδή το δυναμικό ετοιμότητας του εγκεφάλου εμφανίζεται μισό δευτερόλεπτο νωρίτερα πριν αντιδράσει συνειδητά σε ένα ερέθισμα. Αυτή η ελάχιστη χρονική καθυστέρηση ωστόσο μπορεί να αποβεί μοιραία: το να συνειδητοποιούμε ό,τι μας συμβαίνει ετεροχρονισμένα –έστω και μισό δευτερόλεπτο– μπορεί να θέσει σε κίνδυνο ακόμη και την επιβίωσή μας. Γι’ αυτό και ο εγκέφαλός μας ανέπτυξε την ικανότητα να «προβλέπει το παρόν», δηλαδή είναι σε θέση –αυτομάτως και υποσυνείδητα– να υποθέτει ποιο θα είναι το αναμενόμενο αποτέλεσμα ενός ερεθίσματος, για το οποίο δεν έχει ακόμη συνείδηση. Αυτό ακριβώς το γεγονός της σύντομης οπτικής υστέρησης εκμεταλλεύονται και οι ταχυδακτυλουργοί όταν εξαφανίζουν «μπροστά στα μάτια μας» διάφορα μικρά ή και πολύ μεγάλα αντικείμενα.
Ενα δεύτερο τυπικό χαρακτηριστικό της λειτουργίας της ανθρώπινης νοητικής μηχανής που την καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτη στα «μαγικά» κόλπα, είναι το λεγόμενο «φαινόμενο Einstellung»: το να επιμένει ο νους μας στις αρχικές, συχνά ανακριβείς ή λανθασμένες εντυπώσεις, τις οποίες σχηματίζει ασυνείδητα και από τις οποίες δύσκολα απαλλάσσεται. Τα παραπάνω φυσιολογικά γνωρίσματα, σε συνδυασμό με την εκπληκτικά αναπτυγμένη ικανότητα των «ταχυδακτυλουργών» να αποσπούν την προσοχή μας από ό,τι πραγματικά κάνουν, αποτελούν την εγγύηση της επιτυχίας των «μαγικών» τους τρικ. Και η διαδεδομένη άποψη ότι τα κόλπα των ταχυδακτυλουργών βασίζονται αποκλειστικά στην ταχύτητα εκτέλεσης ή στην επιτηδειότητα των χεριών των μάγων –ικανότητες που αποκτώνται ύστερα από πολύχρονη εξάσκηση– είναι ανακριβής. Τα περισσότερα μαγικά κόλπα εκτελούνται με τη συνηθισμένη ταχύτητα –διαφορετικά θα προκαλούσαν αμέσως υποψίες.
Το αίσθημα του εξωπραγματικού, του εξωφρενικού ή και του υπερφυσικού που δημιουργούν αυτές οι επιδείξεις στους θεατές, οφείλεται στην όντως εντυπωσιακή ικανότητα των «μάγων» να χειραγωγούν εσκεμμένα τις εγγενείς αντιληπτικές αδυναμίες και τα νοητικά κενά των θεατών. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που οι ειδήμονες στο πεδίο έρευνας της νευρομαγείας το περιγράφουν ως «misdirection», δηλαδή εσκεμμένο «αποπροσανατολισμό» ή «παροδήγηση» της προσοχής των θεατών σε κάτι δευτερεύον, ώστε να αποσπάται η προσοχή τους από αυτό που πραγματικά συμβαίνει.
Κουνέλια που βγαίνουν από μαγικά καπέλα, αντικείμενα που εξαφανίζονται και επανεμφανίζονται από το πουθενά, μάγοι που διαβάζουν τις σκέψεις μας ή που λυγίζουν κουταλάκια με τη δύναμη του νου, ακόμη και ελέφαντες πέντε τόνων που εξαφανίζονται πάνω στη σκηνή (βλ. Info), όλα αυτά τα εντυπωσιακά επιτεύγματα συνθέτουν τη σύγχρονη (θεαματική και εμπορευματοποιημένη) εκδοχή μιας πανάρχαιας απόκρυφης τέχνης της «μετουσίωσης» της ύλης και της χειραγώγησης των «πνευματικών δυνάμεων» της φύσης, που συνήθως περιγράφεται ως μαγεία. Οι σύγχρονοι «μάγοι», έχοντας εγκαταλείψει οριστικά την κοπιώδη αναζήτηση της «φιλοσοφικής λίθου», επιδίδονται αποκλειστικά σε κερδοφόρα παιχνίδια εντυπωσιασμού και στην αναζήτηση τηλεθέασης.
Οσο για την πνευματική αναζήτηση της «φιλοσοφικής λίθου», αυτή στις μέρες μας έχει αποκτήσει μια νέα απρόβλεπτη διάσταση, χάρη στην εκρηκτική ανάπτυξη των επιστημών του εγκεφάλου και του νου. Και η βαθύτερη κατανόηση των δομών και των λειτουργιών του ανθρώπινου εγκεφάλου έχει καταστήσει πλέον σαφές ότι σε αυτόν πρέπει να αναζητήσουμε τα βαθύτερα αίτια κάθε έλλογης, παράλογης ή και άλογης αντίληψής μας. Μελετώντας συστηματικά τις διάφορες οπτικές και γνωστικές ψευδαισθήσεις στις οποίες βασίζονται τα μαγικά κόλπα, η νευρομαγεία έχει καταφέρει να διαφωτίσει κάποιες σκοτεινές ή αδιαφανείς (αλλά καθόλου υπερφυσικές ή παραφυσικές) πτυχές της λειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου, ο οποίος δικαίως θεωρείται ως ο μόνος πραγματικός «τρισμέγιστος μάγος» που εμφανίστηκε ποτέ πάνω στη Γη.
Ωστόσο, η νευροεπιστημονική διερεύνηση των εγκεφαλικών και των βιοψυχολογικών προϋποθέσεων της μαγικής αποπλάνησης, ενδέχεται να οδηγήσει σε νέες εξαιρετικά αποτελεσματικές μεθόδους διαχείρισης και εσκεμμένου προσανατολισμού (ή αποπροσανατολισμού) του ανθρώπινου νου· σε νέες τεχνικές διαχείρισης του ανθρώπινου νου, που, εκτός από τη συμβολή τους στην ανάπτυξη της ανθρώπινης αυτοσυνειδησίας, είναι σίγουρο ότι δεν θα αφήσουν αδιάφορους τους αυριανούς πολιτικούς ή τους διαφημιστές, και ευρύτερα όσους εξ επαγγέλματος χειραγωγούν και εκμεταλλεύονται τις ανθρώπινες συνειδήσεις.
Εξάλλου, από αρχαιοτάτων χρόνων η «απόκρυφη» τέχνη τόσο των μάγων ή των ταχυδακτυλουργών όσο και των περισσότερων πολιτικών ή διαφημιστών, είναι να λένε αυτό που δεν κάνουν και να κάνουν αυτό που δεν λένε.
Χρόνια πολλά!
Εξαφανίζοντας έναν ελέφαντα
Σχεδόν μυθικές διαστάσεις έχει πάρει στην ιστορία της δημιουργίας μαγικών ψευδαισθήσεων η εξαφάνιση της Τζένη, που πραγματοποίησε για πρώτη φορά, τον Ιανουάριο του 1918, ο μέγας Χουντίνι στη σκηνή του τεράστιου θεάτρου Hippodrome στη Νέα Υόρκη. Η Τζένη δεν ήταν, όπως συνήθως, κάποια καλλίγραμμη νεαρή βοηθός ούτε μια έξυπνα εκπαιδευμένη μαϊμού, αλλά μια ογκώδης και αργοκίνητη ελεφαντίνα που ζύγιζε πάνω από πέντε τόνους.
Με στεντόρεια φωνή και αποφασιστικό βήμα, ο μικρόσωμος αλλά υπερδραστήριος Αμερικανός γητευτής των μαζών Χάρι Χουντίνι ανήγγειλε μπροστά στην κατάμεστη αίθουσα (υπήρχαν 5.200 θεατές) το νέο του μαγικό νούμερο: «Κυρίες και κύριοι, επιτρέψτε μου να σας παρουσιάσω την Τζένη. Τον μοναδικό ελέφαντα σε όλο τον κόσμο που εξαφανίζεται από τη σκηνή!».
Ο ελέφαντας οδηγήθηκε από τον εκπαιδευτή του στην τεράστια σκηνή του θεάτρου, ενώ ο Χουντίνι στεκόταν παράμερα παρακολουθώντας κάθε της βήμα. Στη συνέχεια διέταξε τον ελέφαντα να μπει σε ένα μεγάλων διαστάσεων κουτί που βρισκόταν παραδίπλα πάνω στη σκηνή. Η τετράποδη βοηθός του Χουντίνι μπήκε με αργοκίνητες κινήσεις μέσα στο κουτί, οι πόρτες του έκλεισαν, οι δεκαπέντε συνεργάτες του μάγου περιέστρεψαν κατά 90 μοίρες το μεγάλο κουτί για να δείξουν σε όλους ότι δεν υπήρχαν μυστικές καταπακτές, έξοδοι ή ειδικά φόντα για την απόκρυψη του ζώου. Και ένα, δύο, τρία, ο μέγας Χουντίνι είχε εξαφανίσει την Τζένη!
https://www.efsyn.gr/epistimi/mihanes-toy-noy/495576_egkefaliki-neyromageia
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Το blog TEO O ΜΑΣΤΟΡΑΣ ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρει σχετικά σε άρθρα που αναδημοσιεύονται από διάφορα ιστολόγια. Δημοσιεύονται όλα για την δική σας ενημέρωση.