Οι γνωστικές & αισθητικές πτυχές δημιουργικότητας
ΜΗΧΑΝΕΣ ΤΟΥ ΝΟΥ 07.03.26 19:44 Σπύρος Μανουσέλης
Η δημιουργικότητα περιγράφεται συνήθως ως μια ιδιαίτερη νοητική ικανότητα που εκδηλώνεται σε κάθε τομέα ανθρώπινης γνώσης και δράσης και συνίσταται στο να συλλαμβάνει κανείς καινοφανείς τρόπους θεώρησης και ιδιοποίησης της πραγματικότητας, που δεν προβλέπονταν από τα καθιερωμένα και τα συνήθη πρότυπα σκέψης. Και η σημαντικότερη προσφορά των πιο δημιουργικών διερευνήσεων είναι ότι επιφέρουν μια βαθιά τομή τόσο στις επιστήμες όσο και στις τέχνες, ανανεώνοντας τον προβληματισμό τους για ό,τι θεωρείται «πραγματικό», και άρα γνωστικά ή καλλιτεχνικά «εφικτό».
Πώς σχετίζεται, ωστόσο, η μεθοδολογική τέχνη της επιστημονικής έρευνας με την καλλιτεχνική «αναρχία» των αισθητικών αναζητήσεων; Ανέκαθεν θεωρούσαμε την ορθολογική σκέψη και την εμπειρική επαλήθευση ως τις μεθοδολογικές προϋποθέσεις κάθε «σοβαρής» φυσικής επιστήμης, ενώ τη φαντασία και τη δημιουργική ελευθερία ως αποκλειστικά ή προνομιακά εργαλεία των «καλών» τεχνών. Είναι όμως έτσι;
Οι σύγχρονες ιστορικές
ανασυγκροτήσεις των πιο καινοτόμων και επαναστατικών ιδεών –τόσο στις
επιστήμες όσο και τις τέχνες– μας αποκαλύπτουν ότι όχι μόνο οι
καλλιτέχνες, αλλά και οι επιστήμονες ερευνητές προσφεύγουν συστηματικά
στη δημιουργική φαντασία για να διαμορφώσουν τις νέες ιδέες τους. Σε
ποιο βαθμό, λοιπόν, η κάθε σημαντική επιστημονική ή καλλιτεχνική
καινοτομία πρέπει να θεωρείται το προϊόν «άλογης» φαντασίας και σε ποιο
βαθμό «έλλογης» επεξεργασίας; Για να απαντήσουμε σε αυτό το βασανιστικό
ερώτημα, θα πρέπει διαφωτίσουμε τις κοινές λειτουργίες του δημιουργικού
εγκεφάλου, που ευθύνεται για τις ουσιαστικές βιολογικές, ιστορικές και
πολιτισμικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των τεχνών και των επιστημών.
Αμοιβαίες δημιουργικές αλληλεπιδράσεις που, ακόμα και σήμερα,
εξακολουθούμε να τις παραβλέπουμε, επειδή θεωρούμε ότι είναι
επιστημονικά ατεκμηρίωτες, και άρα επιστημολογικά «έκνομες»!
Η ενιαία αλλά πολυσχιδής δημιουργικότητά μας
Τι ακριβώς συμβαίνει όταν κοιτάζουμε έναν πίνακα ζωγραφικής, όταν ακούμε ένα μουσικό έργο, ή όταν παρατηρούμε ένα φυσικό φαινόμενο; Ποια δημιουργικά εγκεφαλικά κυκλώματα ενεργοποιούνται για να μπορούμε να συλλάβουμε νοητικά και να ταυτοποιήσουμε γνωστικά τα δομικά στοιχεία ενός άγνωστου φυσικού φαινομένου, ή για να εμπνευστούμε το αισθητικό αποτέλεσμα ενός νέου έργου τέχνης;
Αραγε, πώς ο εγκέφαλος ενός δημιουργικού επιστήμονα ανακαλύπτει τις αόρατες σχέσεις μεταξύ διαφορετικών και ασύνδετων, μέχρι τότε, φυσικών φαινομένων; Και πώς καταφέρνει ο δημιουργικός καλλιτέχνης, π.χ. ένας ζωγράφος ή ένας μουσικός συνθέτης, με λίγες πινελιές του χρωστήρα του ο πρώτος και λίγες αρμονικές συγχορδίες ο δεύτερος, να μετουσιώνει σε τέχνη το οπτικό ή το ακουστικό όραμά του; Και εξίσου αινιγματικό είναι το πώς το οπτικό και το ακουστικό σύστημα των θεατών ή των ακροατών αυτών των έργων, μπορεί να αναγνωρίζει, αργά ή γρήγορα, την ομορφιά και την αισθητική αξία του καλλιτεχνικού οράματος που ο ζωγράφος ή ο μουσικός κατάφερε να αποτυπώσει στο έργο του;
Μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν ικανοποιητικές επιστημονικές απαντήσεις για τους νευροβιολογικούς μηχανισμούς των πολύμορφων δημιουργικών μας ικανοτήτων. Ωστόσο, τις δύο τελευταίες δεκαετίες, όπως είδαμε στα προηγούμενα άρθρα μας, άρχισαν να εμφανίζονται κάποιες εναλλακτικές αλλά ακόμη ανεπαρκείς προσεγγίσεις, που, σε σχέση με τις παραδοσιακές αισθητικές θεωρίες, μας προτείνουν τουλάχιστον κάποιες εμπειρικά ελέγξιμες επιστημονικές υποθέσεις.
Σήμερα, όλο και περισσότεροι σύγχρονοι στοχαστές –επιφανείς καλλιτέχνες, φιλόσοφοι αλλά και διαπρεπείς επιστήμονες– έχουν αναδείξει με το έργο τους τα αδιέξοδα της παραδοσιακής δυϊστικής αντίληψης που διαχωρίζει τα πνευματικά από τα βιολογικά φαινόμενα, και των κοντόφθαλμων συντεχνιακών πρακτικών που αυτή η αυθαίρετη διάκριση συνεπάγεται. Και σχεδόν οι πάντες αναγνωρίζουν πλέον ότι η δημιουργικότητα, τόσο στην τέχνη όσο και στην επιστήμη, θα πρέπει να βασίζεται σε κοινές δημιουργικές ικανότητες. Δηλαδή τόσο οι επιστήμονες όσο και οι καλλιτέχνες μοιράζονται από κοινού –αλλά όχι ισομερώς επιμερισμένες!– τις νοητικές ικανότητες του ανθρώπινου είδους, οι οποίες είναι, από τη φύση τους, ανοιχτές και ευμετάβλητες, όπως ακριβώς και οι εγκέφαλοι που τις παράγουν.
Ισως το πιο γνωστό παράδειγμα σύγχρονου επιστήμονα-στοχαστή είναι ο Σεμίρ Ζέκι (Semir Zeki), διεθνώς αναγνωρισμένη αυθεντία στην έρευνα του οπτικού φλοιού και χαρισματικός «πατέρας» της διεπιστημονικής νευροαισθητικής προσέγγισης των τεχνών, ο οποίος θα υποστηρίξει ρητά ότι όλοι «οι καλλιτέχνες είναι, κατά κάποιον τρόπο, νευροβιολόγοι, οι οποίοι μελετούν τον εγκέφαλο και την οργάνωσή του με τεχνικές μοναδικές γι’ αυτούς, έστω και χωρίς να το συνειδητοποιούν»! Τις επιστημονικές και τις αισθητικές συνέπειες αυτής της προκλητικής δήλωσης ο Σεμίρ Ζέκι διερευνά και τεκμηριώνει στα βιβλία του «Εσωτερική όραση» (κυκλοφορεί από τις εκδ. ΠΕΚ) και «Το μεγαλείο και η δυστυχία του εγκεφάλου» (κυκλοφορεί από τις εκδ. ΠΑΡΙΣΙΑΝΟΥ).
Στο πρώτο από αυτά τα πολύ αξιόλογα βιβλία, αναλύοντας με νευροβιολογικούς όρους το δημιουργικό έργο πολυάριθμων ζωγράφων, από όλες τις σχολές και τις εποχές των οπτικών τεχνών, ο Ζέκι διαπίστωσε ότι μπορούσε να εξηγήσει πολλές αδιαφανείς ή παραμελημένες πτυχές της καλλιτεχνικής δημιουργίας, καθώς και τις δυσκολίες ή τις παρανοήσεις που συνάντησαν αυτά τα έργα όταν πρωτοεμφανίστηκαν. Στο δεύτερο βιβλίο του, βασιζόμενος στις πιο πρόσφατες ανακαλύψεις της Νευροεπιστήμης, διερευνά τις θεωρητικές και πρακτικές συνέπειες του νευροαισθητικού μοντέλου εξήγησης της καλλιτεχνικής δημιουργίας και εμπειρίας ως γνωστικές και αισθητικές λειτουργίες του εγκεφάλου μας.
Ατομική ή συλλογική δημιουργική μηχανή;
Ενα όντως εναλλακτικό μοντέλο στις κυρίαρχες, μέχρι σήμερα, ασώματες αισθητικές αντιλήψεις, δηλαδή τις αποκλειστικά πνευματικές προσεγγίσεις της τέχνης. Το πέρασμα, όμως, από τη Νευροεπιστήμη στη Νευροαισθητική δεν ήταν ούτε τόσο εύκολο ούτε και τόσο γραμμικό, όσο προπαγανδίζεται από τους πρωταγωνιστές αυτού του φιλόδοξου ερευνητικού προγράμματος. Και, όπως θα δούμε, το πρόβλημα δεν είναι τόσο οι (προσωρινές) γνωστικές ανεπάρκειες της Νευροεπιστήμης όσο οι μεθοδολογικά αναγωγιστικές προκαταλήψεις της, οι οποίες περιορίζουν τις σχετικές έρευνες στις εξατομικευμένες εκδηλώσεις της δημιουργικότητας.
Με ποιο μέρος του σώματός μας δημιουργούμε ή απολαμβάνουμε ένα έργο τέχνης; Η κοινότοπη απάντηση ότι βλέπουμε με τα μάτια μας έναν πίνακα ζωγραφικής, ή ακούμε με τα αυτιά μας ένα μουσικό έργο, δεν είναι καθόλου διαφωτιστικές. Γιατί, ούτε το οπτικό ούτε το ακουστικό σύστημα διαθέτουν τις απαραίτητες εγκεφαλικές δομές για να κατανοήσουν, ή «απλώς» για να απολαύσουν αισθητικά ένα έργο τέχνης.
Μήπως, τότε, η προσφυγή σε μια «άυλη ψυχή» θα μπορούσε να μας διαφωτίσει σχετικά με τη φύση και τη γνωστική λειτουργία της αισθητικής απόλαυσης που μας δημιουργεί ένα έργο τέχνης. Δυστυχώς, ούτε αυτή η υπερβατική «λύση» δεν ευσταθεί, για τον απλούστατο λόγο ότι μια ασώματη ψυχή δεν θα μπορούσε τίποτα να αντιληφθεί –πόσω μάλλον να εννοήσει ή να απολαύσει!– χωρίς τα κατάλληλα αισθητήρια όργανα και τους αντίστοιχους εγκεφαλικούς μηχανισμούς για την επεξεργασία των αισθητικών πληροφοριών.
Κάθε καλλιτεχνική δραστηριότητα –πραγματοποίηση ή πρόσληψη ενός έργου τέχνης– επιτελείται μέσω του ανθρώπινου νου, ο οποίος, όπως πλέον γνωρίζουμε, συνδέεται άμεσα και στενότατα με τις λειτουργίες και τις δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Συνεπώς, σε τελευταία ανάλυση, κάθε καλλιτεχνική δραστηριότητα και αισθητική απόλαυση καθορίζεται ή, έστω, εξαρτάται άμεσα από τη βασική οργάνωση του εγκεφάλου μας.
Επιπλέον, αν δεχτούμε ότι τόσο η πρωτότυπη γνωστική δημιουργία όσο και η αισθητική απόλαυση είναι μόνο ατομικές δημιουργικές εμπειρίες, αυτό σημαίνει ότι πρόκειται για δύο τυχαία και μη επικοινωνήσιμα υποκειμενικά φαινόμενα, που η εμφάνισή τους εξαρτάται είτε α) από τη δημιουργική έμπνευση ή την επιφοίτηση είτε β) από εξωγενείς κοινωνικούς-πολιτισμικούς παράγοντες που διαμορφώνουν εντελώς συμπωματικά την επικρατέστερη, κάθε εποχή, έννοια του «πρωτότυπου» γνωστικά και «ωραίου» αισθητικά.
Δύο φαινομενικά εναλλακτικές, αλλά εξίσου αδιέξοδες προσεγγίσεις της ανθρώπινης δημιουργικότητας, που επικράτησαν επειδή υποτιμούν τις σχέσεις μεταξύ ατομικής και συλλογικής ανθρώπινης δημιουργικότητας, περιπλοκές και αμφίδρομες σχέσεις που θα εξετάσουμε στο επόμενο άρθρο.
Το μεγαλείο και η δυστυχία του εγκεφάλου
«Η ικανότητα του ανθρώπινου εγκέφαλου να αναζητά τη γνώση και να δημιουργεί νέες γενικές έννοιες είναι σχεδόν ανεξάντλητη», όπως υποστηρίζει ο Σεμίρ Ζέκι. Και σε αυτό το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο διερευνά τους πιο εκλεπτυσμένους και αποτελεσματικούς γνωστικούς μηχανισμούς που χρησιμοποιεί ο εγκέφαλός μας για να δημιουργεί τη νοητικά παραγωγική ανθρώπινη πραγματικότητα. Ωστόσο, ο Ζέκι δεν περιορίζεται στην έκθεση των πιο πρόσφατων κατακτήσεων των Νευροεπιστημών σχετικά με αυτούς τους δημιουργικούς εγκεφαλικούς μηχανισμούς, αλλά εξετάζει συστηματικά πώς ο δημιουργικός εγκέφαλος εκδηλώνεται όχι μόνο στη ζωγραφική, αλλά και στη λογοτεχνία, την ποίηση και τη μουσική.
Εξετάζοντας τις πιο αξιοθαύμαστες, αλλά και πιο επίπονες και βασανιστικές εκδοχές της ανθρώπινης δημιουργικότητας, ο Σεμίρ Ζέκι μάς αποκαλύπτει ότι η δημιουργικότητα είναι ο τρόπος που ο εγκέφαλός μας διαχειρίζεται τις δυστυχίες του και επανορθώνει τις εγγενείς αδυναμίες του. Μια σύγχρονη νευροεπιστημονική ανάγνωση όσων είχε υποστηρίξει ο Φρόιντ για τον πολιτισμό και τη δημιουργικότητά μας ως πηγές δυστυχίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Το blog TEO O ΜΑΣΤΟΡΑΣ ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρει σχετικά σε άρθρα που αναδημοσιεύονται από διάφορα ιστολόγια. Δημοσιεύονται όλα για την δική σας ενημέρωση.